Azərbaycan və Özbəkistan xalqlarını bir-birinə yaxınlaşdıran əsas amillərdən biri ortaq türk-mədəni köklər, zəngin tarixi yaddaş və əsrlər boyu formalaşmış qarşılıqlı mədəni əlaqələrdir. Bu yaxınlıq musiqidə, ədəbiyyatda, dildə, folklorda, memarlıqda və ənənəvi sənət sahələrində özünü aydın şəkildə göstərir.

Musiqi mədəniyyətimizdəki paralellər xüsusilə diqqətəlayiqdir. Azərbaycan muğamı ilə Özbəkistanın Şaşmaqam ənənəsi arasında mühüm musiqi yaxınlıqları mövcuddur. Hər iki ənənədə məqam prinsipi, improvizasiya, vokal-instrumental ifa və ustad–şagird ənənəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu baxımdan muğam və Şaşmaqam yalnız iki xalqın milli musiqi irsi deyil, həm də geniş türk və Şərq musiqi mədəniyyətinin zəngin və bir-birini tamamlayan nümunələridir.

Bu yaxınlıq ənənəvi musiqi alətlərində də özünü göstərir. Azərbaycanda tar, kamança, balaban və qaval, Özbəkistanda isə tanbur, dutar, gijjak və doira kimi alətlər milli musiqi ənənələrinin formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Alətlərin quruluşu və ifa xüsusiyyətləri fərqli olsa da, onların musiqidəki funksiyası, ansambl ənənəsi və ustad–şagird yolu ilə nəsildən-nəslə ötürülməsi ortaq mədəni düşüncənin izlərini daşıyır.

Dil və ədəbiyyat sahəsində də yaxınlığımız xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan və özbək dilləri eyni dil deyil; Azərbaycan dili oğuz, özbək dili isə qarluq qrupuna daxil olan türk dilləridir. Bununla belə, hər iki dil ortaq türk mənşəli söz və ifadələrin, eləcə də tarixi və mədəni anlayışların zənginliyini qoruyub saxlayır. Bu dil yaxınlığı xalqlarımız arasında qarşılıqlı anlaşmanı və mədəni əlaqələrin inkişafını asanlaşdıran mühüm amillərdəndir.

Ədəbiyyatımız isə əsrlər boyu bir-biri ilə əlaqəli olan böyük türk və Şərq ədəbi məkanının ayrılmaz hissəsidir. Nizami Gəncəvi, Məhəmməd Füzuli və İmadəddin Nəsimi kimi Azərbaycan klassikləri ilə Əlişir Nəvai və Zahirəddin Məhəmməd Babur kimi özbək ədəbiyyatının böyük nümayəndələri yaradıcılıqları ilə bu geniş mənəvi coğrafiyanın zənginliyini nümayiş etdirirlər. Onların əsərlərində insan, ədalət, mənəviyyat, sevgi və kamillik kimi ümumbəşəri dəyərlər mühüm yer tutur.

Folklor və dastan ənənəsi də xalqlarımızın tarixi-mədəni yaxınlığının mühüm göstəricilərindəndir. “Dədə Qorqud” irsi türk xalqlarının ortaq epik yaddaşında xüsusi yer tutur. Bu irs yalnız keçmişin ədəbi nümunəsi deyil, həm də türk xalqlarının dünyagörüşünü, mənəvi dəyərlərini, ailə və cəmiyyət anlayışlarını yaşadan böyük mədəni xəzinədir.

Memarlıq sahəsində də Azərbaycan və Özbəkistanın tarixi şəhərləri arasında diqqətəlayiq paralellər mövcuddur. Naxçıvan, Bakı və Şəki kimi Azərbaycan şəhərlərinin türbələri, məscidləri, sarayları və karvansaraları ilə Səmərqənd, Buxara və Xivənin tarixi memarlıq nümunələri müxtəlif regional xüsusiyyətlərə malik olsalar da, geniş Şərq memarlıq ənənəsinin ortaq elementlərini daşıyırlar. Günbəzlər, tağlar, həndəsi və nəbati ornamentlər, kərpic işləmələri, kitabə sənəti və monumental memarlıq bu mədəni irsin diqqətçəkən xüsusiyyətlərindəndir.

Mədəni yaxınlığımız sənətkarlıq ənənələrində də özünü göstərir. Miniatür sənəti, təzhib, xalçaçılıq, ipəkçilik, metal və ağac üzərində bədii işləmə, milli ornamentlər və dekorativ sənət nümunələri hər iki xalqın estetik zövqünün və yaradıcı təfəkkürünün mühüm ifadə formalarıdır.

Bütün bunlar göstərir ki, Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin təməlində yalnız siyasi iradə və iqtisadi maraqlar deyil, daha dərin və davamlı mənəvi bağlar dayanır. Ortaq türk köklərimiz, yaxın mənəvi dəyərlərimiz, ədəbi irsimiz, musiqi ənənələrimiz və əsrlər boyu formalaşmış mədəni əlaqələrimiz iki xalqı bir-birinə bağlayan möhkəm körpüdür.

Bu gün Azərbaycan və Özbəkistan arasında münasibətlər siyasi müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəldikcə, həmin müttəfiqliyin mənəvi dayaqları da daha aydın görünür. Çünki dövlətlər arasında müttəfiqlik müqavilələrlə möhkəmlənə bilər, xalqlar arasında qardaşlıq isə tarix, mədəniyyət və yaddaşla yaşadılır.

Azərbaycan və Özbəkistanın ortaq mədəni irsi məhz bu baxımdan yalnız keçmişin mirası deyil, gələcəyin də ortaq sərvətidir. Bu sərvətin qorunması və yeni nəsillərə ötürülməsi iki qardaş xalqın yalnız mədəni borcu deyil, həm də Türk dünyasının gələcək birliyinə və gücünə verilən mühüm töhfədir.

Fətəli AXUNDZADƏ 

Naxçıvan Dövlət Universitetinin əməkdaşı