Bəzən bir ev yalnız bir ailənin yaşadığı məkan olmur. Bəzən həmin evin divarları bir insanın uşaqlıq xatirələrini deyil, bütöv bir xalqın tarixini, mədəniyyətini və mənəvi yaddaşını özündə yaşadır. Naxçıvan şəhərində yerləşən Cəlil Məmmədquluzadənin Ev Muzeyi də belə məkanlardan biridir. Bu evdən başlayan yol sonralar Azərbaycan ədəbiyyatının, mətbuatının və ictimai fikrinin ən mühüm yollarından birinə çevrilmişdir.

Azərbaycan ədəbiyyatının böyük simalarından biri olan Cəlil Məmmədquluzadə 1869-cu il fevralın 10-da Naxçıvan şəhərində anadan olmuşdur. İlk təhsilini Naxçıvanda alan gələcək ədib sonralar Qori Müəllimlər Seminariyasını bitirmiş, müəllimlik fəaliyyəti göstərmiş və ədəbi yaradıcılığa başlamışdır. Onun ilk əsərlərində belə gələcək böyük sənətkarın əsas yaradıcılıq istiqaməti xalqın həyatı, onun problemləri və cəmiyyətin nöqsanları öz əksini tapırdı.

Bu gün həmin böyük sənətkarın doğulduğu, uşaqlıq və gənclik illərini keçirdiyi evdə onun həyat və yaradıcılığını yaşadan muzey fəaliyyət göstərir. Cəlil Məmmədquluzadənin Ev Muzeyi 1998-ci il 19 iyun tarixli sərəncam əsasında yaradılmış və 1999-cu il 13 oktyabrda açılmışdır. Muzeydə ədibin həyat və yaradıcılığı ilə bağlı 3 mindən çox eksponat qorunur. Burada yazıçının şəxsi və məişət əşyaları, əsərləri, "Molla Nəsrəddin" jurnalının müxtəlif illərə aid nüsxələri, müasirlərinə aid sənədlər və digər qiymətli materiallar nümayiş etdirilir.

Muzeyə daxil olan insan ilk növbədə keçmişlə üz-üzə qalır. Burada hər bir əşyanın, hər bir sənədin, hər bir kitabın öz hekayəsi var. Lakin bu hekayələrin hamısını birləşdirən əsas məqam Cəlil Məmmədquluzadənin xalqına və vətəninə bağlılığıdır.

Ədibin həyat və yaradıcılığı Naxçıvanın ədəbi-mədəni mühiti ilə sıx bağlı olmuşdur. Naxçıvan kimi qədim və zəngin mədəniyyətə malik bir diyarda dünyaya göz açan Cəlil Məmmədquluzadə dövrünün ictimai hadisələrinə həssas münasibəti ilə seçilmişdir.

O, sadəcə yazıb oxucunu əyləndirmək istəyən sənətkar deyildi. Onun üçün ədəbiyyatın daha böyük vəzifəsi vardı. Ədəbiyyat insanı düşündürməli, cəmiyyətin problemlərini göstərməli, insanları maariflənməyə və dəyişməyə çağırmalı idi.

Məhz buna görə Cəlil Məmmədquluzadənin əsərlərində həyatın özü danışır. Onun qəhrəmanları sadə insanlardır. Kəndli, müəllim, tacir, məmur, ailə başçısı, qadın, uşaq — bütün bu obrazların hər biri cəmiyyətin müəyyən bir problemini özündə əks etdirir.

Cəlil Məmmədquluzadə Azərbaycan ədəbiyyatının realist istiqamətinin ən böyük nümayəndələrindən biridir. Onun yaradıcılığında xalqın gündəlik həyatı, sosial problemləri, savadsızlıq, cəhalət, xurafat, qadınların hüquqsuzluğu, ictimai ədalətsizlik və milli düşüncə kimi məsələlər mühüm yer tutur. Ədibin qələmində satira xüsusi gücə malikdir. O, cəmiyyətin nöqsanlarını gülüş vasitəsilə göstərir, lakin bu gülüşün arxasında dərin kədər və narahatlıq dayanırdı. Oxucu bəzən əsəri oxuyarkən gülür, amma bir qədər sonra həmin gülüşün altında gizlənən ciddi həqiqət haqqında düşünməyə başlayır. Bu, Mirzə Cəlilin yaradıcılığının əsas xüsusiyyətlərindən biridir: güldürərək düşündürmək.

Onun "Poçt qutusu", "Usta Zeynal", "Qurbanəli bəy", "Quzu", "Dəllək", "Rus qızı", "Kişmiş oyunu", "Molla Fəzləli" və başqa hekayələri Azərbaycan realist nəsrinin qiymətli nümunələri sırasında yer alır. Tədqiqatlarda bu əsərlərin realist nəsrimizə yeni ab-hava, orijinal üslub və dərin ictimai məzmun gətirdiyi vurğulanır. Cəlil Məmmədquluzadənin yaradıcılığı yalnız hekayələrlə məhdudlaşmırdı. O, povest, dram, publisistika və digər janrlarda da məhsuldar fəaliyyət göstərmişdir. "Danabaş kəndinin əhvalatları", "Anamın kitabı", "Ölülər", "Dəli yığıncağı" kimi əsərləri onun sənət dünyasının genişliyini göstərir.

"Molla Nəsrəddin" bir jurnal, böyük bir məktəb

Cəlil Məmmədquluzadənin adını Azərbaycan mətbuat tarixində əbədiləşdirən əsas hadisələrdən biri "Molla Nəsrəddin" jurnalının yaradılmasıdır.

1906-cı ildə nəşrə başlayan "Molla Nəsrəddin" Azərbaycan satirik mətbuatının inkişafında böyük dönüş yaratdı. Jurnalın səhifələrində dövrün ictimai problemləri, insanların həyatındakı çatışmazlıqlar, savadsızlıq və cəhalət, sosial ədalətsizlik və digər mühüm məsələlər satirik dillə tənqid olunurdu.

"Molla Nəsrəddin" sadəcə jurnal deyildi. O, bir ədəbi məktəb idi. Bu məktəb Azərbaycan ədəbiyyatına və mətbuatına yeni nəfəs gətirdi. Cəlil Məmmədquluzadənin rəhbərliyi ilə jurnalın ətrafında dövrün tanınmış qələm sahibləri və rəssamları birləşdi.

Jurnalın gücü onun xalqın dilində danışmasında idi. Burada mürəkkəb fikirlər sadə, anlaşıqlı və canlı şəkildə ifadə olunurdu. Satirik yazılar və karikaturalar vasitəsilə cəmiyyətin problemləri oxucunun qarşısına birbaşa çıxarılırdı.

Cəlil Məmmədquluzadənin Ev Muzeyində "Molla Nəsrəddin" jurnalının müxtəlif illərə aid nüsxələrinin qorunması da təsadüfi deyil. Bu nüsxələr yalnız mətbuat tariximizin deyil, bütöv bir dövrün ictimai düşüncə tarixinin qiymətli sənədləridir.

Cəlil Məmmədquluzadənin Ev Muzeyinin əhəmiyyəti yalnız burada qiymətli eksponatların qorunması ilə məhdudlaşmır. Muzey həm də yeni nəsillərin böyük ədibin həyat və yaradıcılığı ilə yaxından tanış olması üçün mühüm mədəniyyət məkanıdır.

Muzeyin əsas vəzifələri arasında Cəlil Məmmədquluzadənin həyat və fəaliyyətinə dair maddi-mədəni nümunələrin toplanması, qorunması, öyrənilməsi və təbliği xüsusi yer tutur. Bu məkan məktəblilər, tələbələr, tədqiqatçılar, ədəbiyyatsevərlər və Naxçıvana gələn qonaqlar üçün böyük maraq doğurur. Çünki kitabda oxunan bir həyat hekayəsini həmin insanı yaşadığı məkanda hiss etmək tamam başqa duyğudur.

Muzeydə qorunan əşyalar insanı zamanın dərinliklərinə aparır. Bir anlıq təsəvvür edirsən ki, bu evdə bir zamanlar gələcəyin böyük yazıçısı yaşayırdı. O zaman hələ heç kim onun adının Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində belə böyük yer tutacağını bilmirdi.

Lakin həmin evdən çıxan söz sonralar minlərlə, milyonlarla oxucuya çatdı.

Mirzə Cəlilin sözü niyə bu gün də yaşayır?

Əslində, Cəlil Məmmədquluzadənin ölməzliyinin əsas səbəblərindən biri onun yalnız öz dövrünü yazmamasıdır.

O, insanı yazırdı.

Cəmiyyətin dəyişən siması fonunda dəyişməyən problemləri görürdü. İnsanların düşüncə tərzini, davranışlarını, qorxularını, arzularını, səhvlərini və ümidlərini qələmə alırdı. Bu səbəbdən onun əsərləri hər yeni nəsildə yenidən oxunur.

Bu gün "Poçt qutusu"nu, "Usta Zeynal"ı, "Ölülər"i və digər əsərləri oxuyan gənc həmin dövrün insanlarını görməklə yanaşı, öz dövrü haqqında da düşünür. "Molla Nəsrəddin"in səhifələrinə baxan oxucu isə yalnız yüz ildən əvvəlki cəmiyyətin problemlərini deyil, satiranın nə qədər güclü ictimai təsir vasitəsi olduğunu anlayır.

Böyük sənətkarların fərqi də budur: onların sözləri zamanla köhnəlmir.

Naxçıvanda bir evdən başlayan bu yol Azərbaycan ədəbiyyatının böyük bir səhifəsinə çevrildi. O evdə dünyaya gələn Cəlil Məmmədquluzadə sonralar Azərbaycan xalqının taleyini düşünən, onun ağrılarını sözə çevirən, cəmiyyətin nöqsanlarını cəsarətlə göstərən böyük sənətkara çevrildi.

Onun qələmi bəzən güldürdü, bəzən düşündürdü, bəzən isə acı həqiqət qarşısında susmağa imkan vermədi.

Bu gün həmin ev muzey kimi qorunur. Divarları arasında böyük ədibin həyatına dair xatirələr, sənədlər və qiymətli eksponatlar yaşadılır. Lakin əslində burada yalnız keçmiş qorunmur. Burada ədəbiyyata, elmə, maarifə, milli düşüncəyə və sözün gücünə inam qorunur.

Cəlil Məmmədquluzadənin həyat yolu bizə göstərir ki, böyük dəyişikliklər bəzən bir insanın qəlbində yaranan düşüncədən, bir qələmdən və bir cümlədən başlayır.

Bir evdən başlayan həmin yol bu gün də davam edir.

Çünki Mirzə Cəlilin dövrü keçib, əsri dəyişib, insanlar dəyişib. Amma onun qaldırdığı suallar hələ də yaşayır. Onun əsərlərindəki insan, onun satirasındakı həqiqət, onun maarifçilik ideyaları və xalqına olan sevgisi bu gün də bizimlədir.

Bir evdən başlayan böyük ədəbiyyat yolu artıq bir xalqın mənəvi yoluna çevrilib.

Və bu yolun izi Naxçıvanda - Cəlil Məmmədquluzadənin doğulduğu evdə, onun əsərlərində, "Molla Nəsrəddin"in səhifələrində və Azərbaycan ədəbiyyatının yaddaşında əbədi olaraq yaşayır.

Nəsrin QURBANLI

Cəlil Məmmədquluzadənin Ev Muzeyinin elmi işçisi