Cəmiyyətdə sülh, qarşılıqlı hörmət və ədalət yalnız qanunlarla deyil, insanların bir-birinin hüquqlarına hörmət etməsi ilə qorunur. Hər bir insan azad doğulur, fikir söyləmək, yaşamaq, təhsil almaq, işləmək və sərbəst seçim etmək hüququna malikdir. Lakin bu hüquqlar sonsuz deyil. İnsan öz hüququndan istifadə edərkən başqasının haqqını tapdalamamalıdır. Elə buna görə də deyilir: "Mənim hüququm başqasının haqqının başladığı yerdə dayanmalıdır." Bu fikir insan hüquqlarının və vətəndaş məsuliyyətinin ən vacib prinsiplərindən biridir. Hüquq və azadlıq hər bir demokratik cəmiyyətin əsas dəyərləridir. Ancaq hüquqlar yalnız insanın öz maraqlarını qorumaq üçün deyil, həm də cəmiyyətin ümumi rifahını təmin etmək üçün mövcuddur. Əgər hər kəs yalnız öz hüququnu düşünüb başqalarının haqqını nəzərə almasa, cəmiyyətdə qarşıdurma, narazılıq və ədalətsizlik yaranar. Buna görə də hüquqla yanaşı, məsuliyyət hissi də hər bir insanın ayrılmaz xüsusiyyəti olmalıdır.

Təəssüf ki, müasir dövrdə bir çox insan azadlıq anlayışını yanlış şərh edərək real sosial reallıqları gözardı edir. Kimisi yüksək səslə musiqi dinləməyi öz haqqı hesab edir, amma qonşusunun istirahət hüququnu unudur. Kimisi ictimai yerlərdə birgəyaşayış qaydalarına əməl etməməyi sərbəstlik kimi qəbul edir, lakin bunun ətrafdakılara yaratdığı narahatlığı düşünmür. Virtual məkanda, xüsusən də sosial şəbəkələrdə isə istədiyi fikri ifadə etməyi mütləq azadlıq sayanlar başqalarının şərəf, ləyaqət və şəxsi toxunulmazlıq hüququnu asanlıqla pozmamalıdırlar. Halbuki söz azadlığı kimisə təhqir etmək, qərəzli şəkildə qaralamaq və ya hüququnu pozmaq demək deyil. Həqiqi azadlıq yalnız məsuliyyətlə və mənəvi sərhədlərlə birlikdə mövcud olduqda dəyərlidir.

Bu mənəvi və hüquqi məsuliyyət bütövlükdə cəmiyyətin iqtisadi sütunlarında, xüsusən də insan əməyinə verilən dəyərdə özünü büruzə verməlidir. İşləmək sadəcə bir dolanışıq mexanizmi deyil, insanın şəxsiyyətini, daxili ləyaqətini və cəmiyyətdəki mövqeyini qorumaq hüququdur. Müasir dünyamızın ən ağrılı sosial ədalətsizliklərindən biri insanın çəkdiyi zəhmətin müqabilində aldığı əməkhaqqının onun minimal yaşam tələblərini qarşılamamasıdır. Bir insanın tam iş günü, hətta ağır şərtlər altında çalışmasına rəğmən qida, mənzil, sağlamlıq və övladlarının təhsil ehtiyaclarını ödəməkdə çətinlik çəkməsi fərdin fundamental haqlarının görünməyən şəkildə pozulması deməkdir. Ədalətli əməkhaqqı sadəcə iqtisadi bir rəqəm deyil, o, insanın ləyaqətli yaşamaq hüququnun maddi təzahürüdür. İnflyasiya və durmadan artan zəruri xərclər qarşısında maaşların yetərsiz qaldığı, əməyin dəyərsizləşdirildiyi bir mühitdə cəmiyyətin daxili sabitliyini qorumaq çətindir, çünki ümumi rifah hər bir fərdin öz alın təri ilə insanca yaşaya bilməsindən asılıdır.

Hüquq və məsuliyyət tarazlığının digər kritik və həssas nöqtəsi isə idarəetmə sistemindəki məmur-işçi və ya rəhbər-tabeçilik münasibətlərində üzə çıxır. Vəzifə, titul və ya inzibati səlahiyyət heç bir rəhbərə başqasının şəxsiyyətini alçaltmaq, onun əməyini amansızca istismar etmək və ya qanundankənar tələblər irəli sürmək ixtiyarı vermir. Məmurun və ya işəgötürənin malik olduğu idarəetmə və qərar qəbul etmə hüququ, tabeçiliyində olan işçinin fundamental hüquqlarının və ləyaqətinin başladığı yerdə mütləq dayanmalıdır. Həqiqi və sivil idarəçilik mədəniyyəti qorxu, təzyiq və ya diktat üzərində deyil, qarşılıqlı peşəkar etika və qarşılıqlı hörmət üzərində qurulur. İşçisini sadəcə mexaniki bir istehsal aləti kimi görən, onun qanuni istirahət hüququnu əlindən alan, əlavə iş saatlarını kompensasiya etməyən və rəsmi statusundan sui-istifadə edən hər bir idarəçi cəmiyyətdəki ədalət inamını kökündən sarsıdır. Hüquqi dövlətdə qanun qarşısında hamı bərabərdir; rəhbərin də mütləq vəzifə öhdəlikləri və işçinin hüquqlarına hörmət etmək məsuliyyəti vardır.

Qanunlar məhz bu balanslaşdırılmış hüquqları və sosial ədaləti qorumaq üçün qəbul edilir. Lakin qanunların kağız üzərində qalmaması və real həyatda işləməsi yalnız dövlət orqanlarının nəzarətindən deyil, hər bir vətəndaşın, hər bir menecerin və məmurun daxili məsuliyyətindən asılıdır. İnsan qanuna daxilən hörmət etdikdə, başqalarının haqqına hörmətsizlik etmədikdə , əməyə dəyər verdikdə və hər kəsə qarşı ədalətli davrandıqda cəmiyyətdə təhlükəsizlik və real sabitlik möhkəmlənir. Hüquqi dövlətin gücü də məhz qanunlara riayət edən, zəhmətə dəyər verən və məsuliyyət hissi yüksək olan vətəndaşlarla ölçülür.

Bu gün bizim başqalarına qarşı göstərdiyimiz və qoruduğumuz hüquqlar, sabah bizim də eyni hörməti görməyimizin təminatıdır. Qarşılıqlı anlayış, tolerantlıq və mərhəmət insanların birgə yaşamasını asanlaşdırır, münaqişələrin qarşısını alır və cəmiyyətdə sarsılmaz bir inam mühiti yaradır. İnsan yalnız öz mənfəətini və hüququnu deyil, başqasının haqqını və çəkdiyi zəhməti də düşündükdə daha sağlam, firavan və xoşbəxt bir sosial mühit formalaşır. Hüquq və azadlıq yalnız fərdi istəklərimizi həyata keçirmək deyil, həm də başqalarının hüquqlarını qorumaq məsuliyyətidir. Hər bir insan və hər bir idarəçi bu ali prinsipi həyatının əsas qaydalarından birinə çevirərsə, cəmiyyətimiz daha təhlükəsiz, daha ədalətli və daha inkişaf etmiş olar. Güclü cəmiyyət qarşılıqlı hörmət, vicdan və ədalət üzərində qurulur. Çünki həqiqi azadlıq və rifah yalnız başqasının haqqına və əməyinə səmimi şəkildə hörmət etdiyimiz zaman real dəyər qazanır. Unutmayaq ki, insanın azadlığı başqalarının hüquqlarına hörmətlə məhdudlaşır və məhz bu qarşılıqlı balans sivil, harmonik və xoşbəxt bir cəmiyyətin təməlini qoyur.

Əlövsət HÜSEYNQULİYEV  

 Beynəlxalq Antiterror Birliyi Prezidentinin müşaviri,

Antiterror və təhlükəsizlik üzrə ekspert