İnsanlıq tarixi böyük kəşflər və heyranedici ixtiraların xronologiyasıdır. Biz təkəri ixtira etdik, odun gücünü ram etdik, xəstəliklərə qalib gəldik və dünyanı bir neçə saniyə ərzində bir-birinə bağlayan rəqəmsal şəbəkələr qurduq. Bu gün hər birimiz tərəqqinin bəhrələrindən faydalanırıq. Səhər oyananda toxunduğumuz smartfonlar, bizi mənzil başına çatdıran sürətli avtomobillər və həyatımızı asanlaşdıran məişət texnikası inkişafın canlı sübutudur. Lakin bu gözqamaşdırıcı irəliləyişin arxasında böyük bir təhlükə gizlənir: bəşəriyyət öz intellektinin qurbanına çevrilə bilərmi? Bu artıq elmi-fantastik filmlərin mövzusu deyil. Bu, bu günün və sabahın ən real qorxularından biridir.

Tərəqqi hər zaman ikiüzlü qılınc kimidir. Biz həyatımızı daha rahat və daha təhlükəsiz etmək üçün texnologiyalar yaradırıq, lakin zaman keçdikcə həmin texnologiyaların əsirinə çevrilirik. Bu asılılıq və nəzarətsiz inkişaf bizi, əslində, özümüzü məhvə aparan bir nöqtəyə doğru sürükləyir. Gəlin, öz əlimizlə yaratdığımız və bizi uçuruma apara biləcək əsas sahələrə nəzər salaq.

Sənaye inqilabı insanlığa kütləvi istehsal, fabriklər və görünməmiş maddi rifah qazandırdı. Biz daha çox geyim, daha çox avtomobil istehsal etməyə, daha böyük evlər inşa etməyə başladıq. Bəs bunun qarşılığında nəyi itirdik? Cavab sadə və ağrılıdır: evimizi – Yer kürəsini.

Bu gün qlobal istiləşmə, iqlim dəyişikliyi, meşələrin sürətlə məhv edilməsi və su ehtiyatlarının çirklənməsi birbaşa insan tərəqqisinin fəsadlarıdır. Biz daha rahat yaşamaq və daha çox qazanmaq naminə təbiəti amansızcasına talayırıq. Nəticədə isə nəfəs aldığımız havanı zəhərləyir, içdiyimiz suyu tükəndiririk. Təbiət öz tarazlığını itirdikdə, bəşəriyyətin sağ qalmaq şansı da azalır. Daha yaxşı yaşamaq üçün qurduğumuz sənaye sistemi, əslində, öz bioloji yaşayış mühitimizi məhv edir. Plastik qablar həyatımızı asanlaşdırdı, lakin bu gün həmin plastik tullantılar okeanları boğur, mikroskopik hissəciklər şəklində qidalarımıza və bədənimizə daxil olur. Öz yaratdığımız rahatlıq bizi yavaş-yavaş zəhərləyir.

Müasir dövrün ən böyük tərəqqi göstəricisi, şübhəsiz ki, süni intellektdir. Maşınlar və proqramlar artıq sadəcə verilən əmrləri yerinə yetirməklə kifayətlənmir. Onlar öyrənir, təhlil edir, rəsm çəkir, mətn yazır və insan əvəzinə müəyyən qərarlar qəbul edirlər. İnsandan daha sürətli məlumat emal edən, yorulmayan və bir çox hallarda insanı üstələyən sistemlər yaradırıq.

Bu inkişaf ilk baxışda möhtəşəm köməkçi kimi görünür. Lakin bu gücün idarəolunmaz həddə çatması bəşəriyyət üçün ciddi təhlükə yarada bilər. Əgər bir gün süni intellekt insan nəzarətindən tamamilə çıxsa və öz mövcudluğunu qorumaq üçün insanı təhdid kimi qiymətləndirsə, nə baş verəcək? Bizdən qat-qat üstün imkanlara malik bir sistemlə mübarizə aparmaq son dərəcə çətin olacaq. Digər tərəfdən, avtomatlaşdırma milyonlarla insanın iş yerini risk altına salır. Fabriklərdə fəhlələri, ofislərdə menecerləri, hətta yaradıcı sahələrdə dizaynerləri belə maşınlar əvəz etməyə başlayır. Bu isə iqtisadi sistem üzərində ciddi təzyiq yaradır və insanın öz yaratdığı ağıllı maşınların kölgəsində lazımsız elementə çevrilməsi riskini artırır.

Elm atomun sirlərini açanda biz tükənməz enerji mənbəyinə sahib olduğumuzu düşündük. Amma tərəqqinin bu zirvəsi bizə dünyanı bir neçə dəqiqə ərzində məhv edə biləcək nüvə silahlarını da bəxş etdi. Bu gün mövcud nüvə arsenalı planetimizi dəfələrlə məhv etməyə qadirdir.

Eyni vəziyyət tibb və biologiya sahəsinə də aiddir. Xəstəlikləri müalicə etmək və insan ömrünü uzatmaq məqsədilə aparılan genetik və bioloji tədqiqatlar, eyni zamanda, laboratoriyalarda kütləvi qırğın törədə biləcək süni virusların və bioloji silahların yaranması riskini də artırır. Elə bir təhlükəli mərhələyə çatmışıq ki, bir siyasətçinin səhv qərarı, bir sistem xətası və ya laboratoriyadan sızan mikroskopik ölçülü virus bəşəriyyətin minillik tarixini sıfırlaya bilər. Biz özümüzü qorumaq üçün elə bir güc yaratmışıq ki, onun ən böyük təhlükəsi yenə də insanın özünə yönəlir.

Tərəqqi təkcə fiziki dünyamızı və şəhərlərimizi dəyişməyib, həm də psixologiyamızı, duyğularımızı və sosial həyatımızı kökündən dəyişdirib. Sosial şəbəkələr bizi virtual olaraq bütün dünyaya bağlayır, lakin eyni zamanda real insan münasibətlərindən uzaqlaşdırır. Eyni evdə yaşayıb bir-biri ilə deyil, əllərindəki ekranlarla ünsiyyət quran ailələr artıq müasir cəmiyyətin adi mənzərəsinə çevrilib.

Məlumat bolluğu və internet insan beynini manipulyasiyaya son dərəcə açıq vəziyyətə gətirib. Saxta xəbərlər və asılılıq yaradan alqoritmlər insanları müstəqil və dərindən düşünmək qabiliyyətindən uzaqlaşdırır. Biz texnologiya sayəsində hər şeyə anında çatırıq, istənilən məlumatı əldə edirik, lakin daxili dünyamızda getdikcə daha tənha, daha aqressiv və daha depressiv fərdlərə çevrilirik. İnsan öz duyğularını, empatiyasını – yəni başqasının hisslərini anlama və bölüşmə qabiliyyətini itirdikdə, tərəqqi də öz müsbət mənasını itirməyə başlayır.

Bəşəriyyət böyük inkişaf yolu keçib və bu yolun geri dönüşü yoxdur. Biz artıq texnologiyadan, elmdən və tibbin nailiyyətlərindən imtina edib mağara dövrünə qayıda bilmərik. Tarix göstərir ki, elmin verdiyi böyük gücü idarə edə bilməyən, savadsız, dar düşüncəli və strateji baxışdan məhrum liderlər bəşəriyyətə dəfələrlə ağır fəlakətlər yaşadıblar. Buna görə də dərk etməliyik ki, sürətli inkişaf mənəviyyat, etika, humanizm və məsuliyyət hissi ilə tənzimlənmədikdə, sonda fəlakətə çevrilə bilər.

Hekayələrdəki sehrbaz çırağından azad etdiyi cini idarə edə bilməyəndə, həmin cin sonda onu özü məhv edir. Texnologiya da bizim azad etdiyimiz həmin cindir. Əgər yaratdığımız bu gücü ağılla, sevgi ilə və gələcəyi düşünərək idarə edə bilməsək, o güc bizi özünə kölə edəcək.

Gələcək nəsillərin sağ qalması, övladlarımızın yaşıl və təhlükəsiz dünyada böyüməsi üçün tərəqqi ambisiyalarımızı və bitmək bilməyən tamahımızı cilovlamalıyıq. Maşınları insandan, qısamüddətli qazancı isə təbiətdən üstün tutmağa davam etsək, bir gün öz əllərimizlə qurduğumuz sivilizasiyanın dağıntıları altında qalacağıq.

Tərəqqi bizi gələcəyə aparan parlaq bir işıq da ola bilər, hər şeyi külə çevirən dağıdıcı bir alov da. Seçim isə hələ də bizim əlimizdədir.

Əlövsət HÜSEYNQULİYEV

AŞPA-da üzv statusuna malik Beynəlxalq Antiterror Birliyi Prezidentinin müşaviri