Azərbaycan xalqının tarixində elə günlər vardır ki, onların əhəmiyyəti yalnız müəyyən bir tarixi hadisə ilə məhdudlaşmır, bütövlükdə xalqın milli taleyi, dövlətçilik ənənələri və gələcək inkişaf istiqamətləri ilə bağlı olur. 18 Oktyabr – Müstəqilliyin Bərpası Günü də Azərbaycan tarixinin belə mühüm və əlamətdar günlərindəndir. Bu tarix xalqımızın XX əsrin sonlarında dövlət müstəqilliyini yenidən bərpa etməsini, öz taleyini müstəqil şəkildə müəyyənləşdirmək hüququnu əldə etməsini və Azərbaycan Respublikasının beynəlxalq münasibətlər sistemində suveren dövlət kimi öz yerini tutmağa başlamasını ifadə edir. 1991-ci il oktyabrın 18-də Azərbaycan Respublikasının Ali Soveti tərəfindən “Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında” Konstitusiya Aktının qəbul edilməsi ilə dövlət müstəqilliyinin hüquqi əsası yaradılmışdır. Konstitusiya Aktında Azərbaycan Respublikasının 1918-ci ildə yaradılmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin varisi olduğu təsbit edilmişdir.

18 Oktyabrın mahiyyətini daha dərindən anlamaq üçün Azərbaycan xalqının dövlətçilik tarixinin əvvəlki mərhələlərinə nəzər salmaq vacibdir. Azərbaycan ərazisində qədim və orta əsrlərdən etibarən müxtəlif dövlət qurumları mövcud olmuş, dövlətçilik ənənələri formalaşmışdır. Müxtəlif tarixi dövrlərdə siyasi müstəqilliyin məhdudlaşdırılması və xarici hakimiyyətlərin təsiri ilə üzləşməsinə baxmayaraq, xalqın milli kimliyi, dili, mədəniyyəti, mənəvi dəyərləri və dövlətçilik düşüncəsi qorunub saxlanılmışdır. Bu tarixi yaddaş sonrakı dövrlərdə milli istiqlal ideyasının formalaşmasında mühüm rol oynamışdır.

XX əsrin əvvəllərində milli dövlətçilik ideyasının gerçəkləşməsi Azərbaycan tarixində mühüm dönüş yaratdı. 1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan edilməsi xalqımızın dövlətçilik tarixində yeni mərhələ açdı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti müsəlman Şərqində parlamentli demokratik respublika modelinin mühüm nümunələrindən biri kimi tarixə düşdü. Cümhuriyyətin qısa müddət ərzində həyata keçirdiyi dövlət quruculuğu tədbirləri, parlamentçilik ənənələrinin yaradılması, milli ordunun formalaşdırılması, təhsil və mədəniyyət sahəsində görülən işlər, dövlət atributlarının müəyyənləşdirilməsi Azərbaycan xalqının müstəqil dövlət yaratmaq iradəsini nümayiş etdirdi.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ömrü uzun olmadı. 1920-ci ilin aprelində Cümhuriyyətin süqutundan sonra Azərbaycan sovet hakimiyyəti sisteminə daxil edildi. Bununla da ölkənin dövlət müstəqilliyi məhdudlaşdırıldı. Lakin müstəqillik ideyası xalqın yaddaşından silinmədi. Azərbaycan xalqı milli-mənəvi dəyərlərini, dilini və tarixi yaddaşını qoruyub saxladı. Sonrakı onilliklər ərzində milli şüurun inkişafı və tarixi dövlətçilik ənənələrinin yaşadılması gələcəkdə müstəqilliyin bərpası üçün mühüm zəmin yaratdı.

XX əsrin 80-ci illərinin sonu və 90-cı illərinin əvvəllərində Sovet İttifaqında baş verən siyasi və ictimai proseslər ittifaq respublikalarının gələcək taleyinə ciddi təsir göstərdi. Mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsi, milli özünüdərk proseslərinin güclənməsi və respublikaların suverenlik tələblərinin artması nəticəsində Azərbaycan xalqının da müstəqillik arzusu daha geniş şəkildə ifadə olunmağa başladı. Milli istiqlal düşüncəsi cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrini birləşdirən əsas ideyalardan birinə çevrildi.

1991-ci il Azərbaycan tarixində xüsusilə mühüm hadisələrlə yadda qaldı. Həmin il avqustun 30-da Azərbaycan Respublikasının Ali Soveti “Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyini bərpa etmək haqqında” Bəyannamə qəbul etdi. Bu sənəd müstəqilliyin hüquqi-siyasi bərpası istiqamətində mühüm addım idi. Ardınca oktyabrın 18-də Azərbaycan Respublikasının Ali Sovetinin sessiyasında “Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında” Konstitusiya Aktı qəbul edildi. Sənəd Azərbaycan dövlətçiliyinin hüquqi əsaslarını müəyyənləşdirir və müstəqil Azərbaycanın Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin varisi olduğunu təsbit edirdi. Konstitusiya Aktı 6 fəsil və 32 maddədən ibarət idi.

Beləliklə, 18 Oktyabr 1991-ci il Azərbaycan xalqının dövlət müstəqilliyini bərpa etdiyi tarixi gün kimi dövlətçilik salnaməsinə daxil oldu. Burada “bərpa” sözünün xüsusi məna daşıdığını qeyd etmək lazımdır. Azərbaycan xalqı 1991-ci ildə dövlətçilik tarixini sıfırdan yaratmırdı. 1918-ci ildə yaradılmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin dövlətçilik irsi müstəqil Azərbaycan Respublikasının hüquqi-siyasi varisliyi baxımından əsas tarixi dayaqlardan biri kimi qəbul edilirdi. 1991-ci il Konstitusiya Aktı da məhz bu varisliyi hüquqi şəkildə təsbit etmişdi.

Müstəqilliyin bərpası yalnız bir sənədin qəbul edilməsi ilə başa çatan proses deyildi. Qarşıda müstəqil dövlətin siyasi, hüquqi, iqtisadi və sosial əsaslarının yaradılması kimi mürəkkəb vəzifələr dayanırdı. Yeni dövlət idarəçiliyi sisteminin formalaşdırılması, dövlət atributlarının müəyyənləşdirilməsi, milli iqtisadiyyatın qurulması, beynəlxalq əlaqələrin yaradılması, ordunun formalaşdırılması və ölkənin təhlükəsizliyinin təmin olunması müstəqilliyin ilk illərində qarşıya çıxan əsas məsələlər sırasında idi.

1991-ci il dekabrın 29-da Azərbaycanda ümumxalq referendumu keçirildi. Referendumda Azərbaycan xalqına dövlət müstəqilliyinə münasibət bildirmək imkanı verildi və xalq müstəqilliyi dəstəklədi. Bununla müstəqillik ideyası xalqın iradəsi ilə bir daha təsdiqləndi.

Müstəqilliyin ilk illəri Azərbaycan üçün olduqca mürəkkəb şəraitdə keçdi. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra iqtisadi əlaqələrin pozulması, siyasi qeyri-sabitlik, idarəçilik böhranı və sosial problemlər yeni müstəqil dövlətin inkişafını çətinləşdirirdi. Bununla yanaşı, Ermənistanın Azərbaycan ərazilərinə qarşı hərbi təcavüzü və torpaqların işğalı ölkənin qarşısında daha ağır problemlər yaratdı. Minlərlə insan həyatını itirdi, yüz minlərlə Azərbaycan vətəndaşı doğma yurdlarından məcburi köçkün vəziyyətinə düşdü. Beləliklə, müstəqilliyin ilk illərində dövlət quruculuğu prosesi təhlükəsizlik və ərazi bütövlüyü məsələləri ilə paralel şəkildə həyata keçirilməli oldu.

Bu mərhələdə dövlətçiliyin qorunması və möhkəmləndirilməsi məsələsi Azərbaycan cəmiyyətinin qarşısında duran ən mühüm vəzifələrdən biri idi. 1993-cü ildə ölkədə siyasi proseslər yeni mərhələyə daxil oldu. Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə qayıdışı ilə dövlət quruculuğu, siyasi sabitliyin təmin edilməsi və müstəqil Azərbaycanın inkişaf strategiyasının formalaşdırılması istiqamətində yeni mərhələ başlandı.

Müstəqilliyin mühüm göstəricilərindən biri də dövlət atributlarının bərpası və onların dövlətçilik həyatında möhkəmləndirilməsi idi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin üçrəngli bayrağı, dövlət himni və gerbi müasir Azərbaycan Respublikasının dövlətçilik simvolları kimi qəbul edildi. 1992-ci ildə dövlət himni təsdiq edildi; himnin musiqisi Üzeyir Hacıbəyliyə, sözləri Əhməd Cavadına məxsusdur. Üçrəngli bayraq və dövlət gerbi də müstəqil Azərbaycanın milli dövlətçilik rəmzlərinə çevrildi.

Dövlət atributları sadəcə rəmz deyil. Bayraq, gerb və himn xalqın tarixi yaddaşını, milli kimliyini və dövlətçilik iradəsini ifadə edən mənəvi dəyərlərdir. Xüsusilə üçrəngli bayraq Azərbaycan xalqının müstəqillik tarixinin müxtəlif mərhələlərini birləşdirən mühüm simvollardan biridir. Bu baxımdan müstəqilliyin bərpası ilə yanaşı, milli dövlətçilik rəmzlərinin yenidən dövlət səviyyəsində qəbul edilməsi də tarixi varisliyin mühüm göstəricisi olmuşdur.

Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi beynəlxalq aləmdə tanınması da bu dövrün mühüm hadisələrindən idi. Müstəqil Azərbaycan qısa müddət ərzində beynəlxalq hüququn subyekti kimi dünya dövlətləri ilə diplomatik münasibətlər qurmağa başladı və beynəlxalq təşkilatlarda təmsil olundu. Bu, Azərbaycanın öz xarici siyasətini müstəqil şəkildə müəyyənləşdirməsi, milli maraqlarını beynəlxalq müstəvidə ifadə etməsi və dünya birliyinin üzvü kimi fəaliyyət göstərməsi üçün geniş imkanlar yaratdı.

Müstəqilliyin bərpası Azərbaycan cəmiyyətinin yalnız siyasi həyatına deyil, iqtisadiyyatına, təhsilinə, elminə, mədəniyyətinə və milli-mənəvi həyatına da mühüm təsir göstərdi. Müstəqil dövlət öz milli təhsil siyasətini formalaşdırmaq, Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi mövqeyini möhkəmləndirmək, milli tarix və ədəbiyyatın daha geniş şəkildə öyrənilməsinə şərait yaratmaq imkanına sahib oldu. Milli-mədəni irsin qorunması və gələcək nəsillərə çatdırılması dövlət müstəqilliyinin mühüm nəticələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.

Müstəqillik həm də milli düşüncə və milli məsuliyyət anlayışlarının yeni məzmun qazanmasına səbəb oldu. Müstəqil dövlət yalnız siyasi sərhədləri və dövlət atributları olan ölkə deyil. Müstəqillik həm də vətəndaşların dövlət qarşısında məsuliyyətini, qanunlara hörmətini, milli-mənəvi dəyərlərə bağlılığını, dövlətçilik ənənələrinə münasibətini və gələcək nəsillər qarşısında məsuliyyətini ehtiva edir. Bu baxımdan müstəqilliyin qorunması onun əldə edilməsindən heç də az əhəmiyyətli məsələ deyil.

Azərbaycanın müasir tarixində 2020-ci il Vətən müharibəsi də müstəqillik tarixinin mühüm mərhələlərindən biri kimi qeyd olunur. 44 gün davam edən müharibənin nəticəsində Azərbaycanın uzun müddət işğal altında qalmış ərazilərinin böyük hissəsi üzərində nəzarəti bərpa edildi.

Bu baxımdan 18 Oktyabrın müasir dövrdəki məzmunu əvvəlki illərlə müqayisədə daha geniş tarixi kontekstdə dəyərləndirilir. Müstəqilliyin bərpasından sonra Azərbaycan dövləti qarşısında duran mühüm məsələlərdən biri dövlət müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi və ərazi bütövlüyünün təmin olunması olmuşdur. Bu proses müxtəlif mərhələlərdən keçmiş və 2020-ci il müharibəsindən sonra yeni siyasi və regional reallıqlar yaranmışdır.

2021-ci ildə Azərbaycan Respublikasında milli bayramların adlandırılması və tarixi məzmununun daha dəqiq ifadə edilməsi ilə bağlı qanun qəbul edildi. Həmin qanuna əsasən 28 May Müstəqillik Günü, 18 Oktyabr isə Müstəqilliyin Bərpası Günü elan edildi. Beləliklə, iki tarixi hadisə – 1918-ci ildə müstəqil Azərbaycan dövlətinin yaradılması və 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyinin bərpası – ayrıca tarixi günlər kimi müəyyənləşdirildi.

Bu dəyişiklik Azərbaycan dövlətçilik tarixinin iki mühüm mərhələsinin fərqləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. 28 May 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasını, 18 Oktyabr isə 1991-ci ildə Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyinin bərpasını ifadə edir. Hər iki tarix bir-biri ilə sıx bağlıdır və Azərbaycan xalqının dövlətçilik irsinin davamlılığını göstərir.

18 Oktyabr həm də tarixi yaddaş günüdür. Bu tarix bizə xatırladır ki, dövlətçilik ənənələri yalnız siyasi qərarlarla deyil, xalqın milli iradəsi, tarixi yaddaşı və mənəvi dəyərləri ilə formalaşır. Azərbaycan xalqı müxtəlif tarixi şəraitlərdə öz milli varlığını qoruyub saxlamış, müstəqillik ideyasını yaşatmış və XX əsrin sonlarında yaranmış tarixi şəraitdən istifadə edərək dövlət müstəqilliyini bərpa etmişdir.

Bu gün müstəqil Azərbaycan beynəlxalq münasibətlər sistemində öz milli maraqlarını ifadə edən suveren dövlət kimi fəaliyyət göstərir. Müstəqilliyin qorunması və inkişaf etdirilməsi yalnız dövlət strukturlarının deyil, bütün vətəndaşların məsuliyyətidir. Dövlətçilik düşüncəsinin möhkəmləndirilməsi, qanunlara hörmət, milli-mənəvi dəyərlərin qorunması, Azərbaycan dilinə və mədəniyyətinə bağlılıq, elm və təhsilin inkişafına töhfə vermək müstəqilliyin möhkəmləndirilməsinə xidmət edən əsas amillərdəndir.

18 Oktyabrın tarixi əhəmiyyəti məhz burada özünü göstərir: bu gün Azərbaycan xalqına keçmişi ilə bu günü arasında mənəvi və siyasi bağlılığı xatırladır. 1918-ci ildə yaradılmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ilə 1991-ci ildə müstəqilliyini bərpa edən Azərbaycan Respublikası arasında dövlətçilik ənənələrinin varisliyi mövcuddur. 1991-ci il Konstitusiya Aktının Cümhuriyyətin dövlətçilik irsinə istinad etməsi bu tarixi bağlılığın hüquqi ifadəsidir.

Müstəqillik xalqın ən böyük milli sərvətlərindən biridir. Onu əldə etmək qədər qorumaq, inkişaf etdirmək və gələcək nəsillərə ötürmək də mühüm vəzifədir. Azərbaycan tarixinin müxtəlif mərhələləri göstərir ki, dövlətçilik yalnız müəyyən bir dövrün siyasi hadisəsi deyil, nəsillər arasında davam edən tarixi məsuliyyətdir. Bu məsuliyyətin dərk olunması milli həmrəyliyin, vətəndaşlıq mövqeyinin və dövlətçilik şüurunun inkişafına mühüm təsir göstərir.

Müstəqilliyin bərpasından keçən illər ərzində Azərbaycan Respublikası Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə sürətli inkişaf və modernləşmə yolu keçdi. Güclü iqtisadiyyat, müasir və qüdrətli ordu, eyni zamanda çevik və müstəqil xarici siyasət nəticəsində ölkəmiz regionun liderinə və beynəlxalq aləmdə etibarlı tərəfdaşa çevrildi. 18 Oktyabrda bəyan edilən milli iradə özünün ən ali zirvəsinə 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsində kazanılan tarixi Zəfərlə və 2023-cü ilin sentyabrında suverenliyimizin ölkənin hər bir nöqtəsində tam bərpa olunması ilə çatdı. 30 ilə yaxın işğal altında qalan torpaqlarımızın azad edilməsi 1991-ci ildə bərpa olunmuş müstəqil dövlətçiliyimizin nə qədər sarsılmaz və qüdrətli olduğunu bütün dünyaya nümayiş etdirdi.

Bu gün Azərbaycan Respublikasında 18 Oktyabr — Müstəqilliyin Bərpası Günü kimi böyük qürurla qeyd olunur. Bu tarix sadəcə təqvimdəki bir gün deyil, əsrlər boyu öz taleyinə sahibi olmaq arzusu ilə yaşayan bir xalqın tarixi qələbəsi, sarsılmaz birliyinin və dövlətçilik əzminin rəmzidir. Bu gün azad edilmiş Qarabağda, Şuşada, Xankəndidə və ölkəmizin hər bir guşəsində dalğalanan üçrəngli bayrağımız 18 Oktyabrda əsası qoyulmuş milli iradənin əbədi təntənəsidir.

Fəxriyyə  CƏFƏROVA