Prezident İlham Əliyevin AQEM-in VII Zirvə Görüşündə səsləndirdiyi mesajlar Azərbaycanın müasir tarixini, beynəlxalq münasibətlərə baxışını və regionda davamlı sülhün təmin olunmasına dair mövqeyini bir daha gündəmə gətirdi.

Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində artan rolu, milli suverenliyinin möhkəmləndirilməsi, ərazi bütövlüyünün bərpası və regional əməkdaşlığın inkişafı ölkəmizin müasir tarixinin əsas istiqamətlərini təşkil edir. Prezident İlham Əliyevin oktyabrın 15-də Bakıda Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin (AQEM) VII Zirvə Görüşündəki çıxışı bu məsələləri geniş şəkildə əhatə etməklə yanaşı, beynəlxalq hüququn prinsipləri, münaqişələrin həlli və davamlı sülhün təmin olunması ilə bağlı mühüm mesajlarla yadda qaldı.

Dövlət başçısının çıxışında Azərbaycanın keçdiyi mürəkkəb tarixi yol, üzləşdiyi çətinliklər, ərazi bütövlüyünün bərpası uğrunda mübarizəsi və müharibədən sonra sülhün qurulmasına yönəlmiş siyasəti ardıcıl şəkildə təqdim olundu. Eyni zamanda, Azərbaycanın Avrasiya məkanında birləşdirici mərkəz kimi artan əhəmiyyəti və AQEM çərçivəsində əməkdaşlığın gücləndirilməsinə verdiyi töhfələr diqqətə çatdırıldı.

  Avropa ilə Asiyanın qovşağında yerləşən Azərbaycan əlverişli coğrafi mövqeyi, inkişaf edən nəqliyyat infrastrukturu, enerji imkanları və beynəlxalq tərəfdaşlıqları sayəsində Avrasiya məkanında mühüm əlaqələndirici rol oynayır. Ölkəmizin müxtəlif dövlətlərlə siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, enerji və humanitar sahələrdə əməkdaşlığı yalnız qarşılıqlı fayda yaratmır, həm də regionda sabitliyin və təhlükəsizliyin möhkəmlənməsinə xidmət edir.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında vurğulandığı kimi, Azərbaycanın xarici siyasətinin əsasını dövlətlərin bərabərhüquqluluğu, daxili işlərinə qarışmamaq, suverenliyə və ərazi bütövlüyünə hörmət prinsipləri təşkil edir. Bu yanaşma beynəlxalq münasibətlərdə qarşılıqlı etimadın yaradılması və dövlətlər arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycanın mövqeyi ondan ibarətdir ki, beynəlxalq hüquq normaları bütün dövlətlərə eyni şəkildə tətbiq edilməli, münaqişələrə münasibətdə ikili standartlara yol verilməməlidir. Əks halda, beynəlxalq təşkilatların qəbul etdiyi qərarların nüfuzu zəifləyir, ədalətə və hüquqa olan inam sarsılır.

   Azərbaycan 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra uzun illər Ermənistanın hərbi təcavüzü və işğalı ilə üzləşdi. Ölkəmizin beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərinin bir hissəsi işğal altında qaldı, yüz minlərlə insan doğma yurdlarından didərgin düşdü, şəhər və kəndlərimiz dağıdıldı, tarixi və dini-mədəni irsimizə ciddi ziyan vuruldu.

BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələrdə işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərindən qüvvələrin çıxarılması və münaqişənin sülh yolu ilə həlli ilə bağlı tələblər əksini tapmışdı. Lakin bu qətnamələrin uzun müddət icra edilməməsi beynəlxalq hüququn tətbiqi və beynəlxalq təşkilatların qərarlarının yerinə yetirilməsi baxımından ciddi suallar yaratdı.

Münaqişənin həlli məqsədilə yaradılmış ATƏT-in Minsk qrupu da təxminən otuz il ərzində nəticəyönümlü həllə nail ola bilmədi. Danışıqlar prosesi işğalın davam etdiyi şəraitdə uzandı, yüz minlərlə azərbaycanlının doğma torpaqlarına qayıtmaq hüququ reallaşmadı.

Prezident İlham Əliyev AQEM Zirvə Görüşündə bu tarixi təcrübəyə toxunaraq beynəlxalq münasibətlərdə ikili standartların və seçici yanaşmaların yaratdığı problemləri diqqətə çatdırdı. Bu mesajın mahiyyəti aydındır: beynəlxalq hüquq yalnız müəyyən dövlətlərin maraqlarına uyğun gələndə deyil, bütün hallarda işləməlidir.

 2020-ci ildə baş verən Vətən müharibəsi Azərbaycanın müasir tarixində dönüş nöqtəsi oldu. 44 gün davam edən müharibə nəticəsində Azərbaycan Ordusu işğal altındakı bir sıra şəhər, qəsəbə və kəndləri azad etdi. Noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanat hərbi əməliyyatların dayandırılmasına və münaqişənin sonrakı mərhələsinə keçidə şərait yaratdı.

Bununla belə, Azərbaycanın suverenliyinin tam bərpası məsələsi hələ həll olunmamış qalırdı. Sonrakı dövrdə ölkəmiz bu məsələnin danışıqlar yolu ilə həllinə çalışsa da, tərəflər arasında etimadın yaradılması və davamlı razılaşmanın əldə edilməsi istiqamətində çətinliklər davam edirdi.

2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycan öz suverenliyini və ərazi bütövlüyünü bütün ölkə ərazisində bərpa etdi. Bununla da Qarabağda separatçı idarəçiliyə son qoyuldu və Azərbaycanın konstitusiya quruluşunun bərpası təmin edildi.

Bu hadisələr yalnız hərbi-siyasi nəticələri ilə deyil, həm də dövlət suverenliyinin, ərazi bütövlüyünün və beynəlxalq hüququn əhəmiyyətini bir daha nümayiş etdirməsi baxımından mühüm tarixi məna daşıyır. Azərbaycan dövləti uzun illər davam edən münaqişənin nəticələrini aradan qaldırmaqla öz ərazi bütövlüyünün təmin olunmasına nail oldu.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında diqqət çəkən əsas məqamlardan biri Azərbaycanın müharibədən sonra nümayiş etdirdiyi siyasi yanaşma idi. Dövlət başçısı bildirdi ki, Azərbaycan müharibədə qələbə qazandıqdan sonra qisasçılıq siyasəti yürütməyib, əksinə, Ermənistana sülh təklif edib.

Bu yanaşma müasir beynəlxalq münasibətlər baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki hərbi münaqişənin başa çatması hələ davamlı sülhün təmin olunması demək deyil. Sülhün möhkəmlənməsi üçün siyasi iradə, qarşılıqlı öhdəliklərə hörmət, sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi, nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələrinin açılması və cəmiyyətlər arasında etimadın formalaşdırılması vacibdir.

Azərbaycanın mövqeyi ondan ibarətdir ki, regionda yeni qarşıdurmalara yol verilməməli, dövlətlər arasında münasibətlər qarşılıqlı tanınma, suverenliyə hörmət və beynəlxalq hüquq prinsipləri əsasında qurulmalıdır.

Bununla yanaşı, sülhün dayanıqlı olması üçün tərəflərin üzərinə götürdükləri öhdəlikləri yerinə yetirməsi və gələcəkdə hərbi eskalasiyaya səbəb ola biləcək addımlardan çəkinməsi zəruridir. Cənubi Qafqazda davamlı sülhün bərqərar olması yalnız Azərbaycan və Ermənistan üçün deyil, daha geniş regionun təhlükəsizliyi, iqtisadi inkişafı və beynəlxalq nəqliyyat əlaqələri baxımından da mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Dövlət başçısının çıxışında səsləndirilən mühüm fikirlərdən biri də beynəlxalq təşkilatların qəbul etdikləri qərarların icrasını təmin edən təsirli mexanizmlərin yaradılması zərurəti ilə bağlı idi.

Beynəlxalq hüququn effektivliyi yalnız hüquqi sənədlərin qəbulundan asılı deyil. Həmin sənədlərin icrası üçün siyasi iradə və işlək mexanizmlər də mövcud olmalıdır. Əks təqdirdə, qətnamələr və qərarlar real nəticə yaratmaq imkanını itirir, münaqişələrin həlli uzanır və yeni qarşıdurmalar üçün zəmin yaranır.

Azərbaycanın təcrübəsi bu baxımdan mühüm dərslər ortaya qoyur. Uzun illər ərzində beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərin işğal altında qalması, BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinin vaxtında icra edilməməsi və vasitəçilik prosesinin nəticəsizliyi beynəlxalq təhlükəsizlik sistemində mövcud problemləri üzə çıxardı.

Bu səbəbdən beynəlxalq təşkilatların fəaliyyəti ayrı-ayrı dövlətlərin siyasi maraqlarından deyil, ümumi hüquq normalarından və ədalət prinsiplərindən qaynaqlanmalıdır. Münaqişələrin qarşısının alınması və sülhün qorunması üçün beynəlxalq qərarların icrası təmin edilməli, təcavüz və hüquq pozuntularına münasibətdə vahid yanaşma tətbiq olunmalıdır.

Prezident İlham Əliyevin çıxışının digər mühüm istiqaməti Azərbaycanın AQEM çərçivəsində həyata keçirdiyi fəaliyyət və təşkilatın inkişafına verdiyi töhfələrlə bağlı idi.

Azərbaycanın iki il ərzində AQEM-ə sədrliyi müddətində nəqliyyat, bağlantılar, rəqəmsallaşma, ətraf mühitin mühafizəsi, turizm, təhsil və elm sahələrində əməkdaşlığın genişləndirilməsinə xüsusi diqqət yetirilib. Bu təşəbbüslər üzv dövlətlər arasında dialoqun inkişafına, qarşılıqlı əlaqələrin möhkəmlənməsinə və təşkilatın institusional imkanlarının genişlənməsinə yönəlib.

AQEM-in əhəmiyyəti onun müxtəlif siyasi və iqtisadi maraqlara malik dövlətləri ümumi dialoq platformasında bir araya gətirməsindədir. Belə platformalar fikir ayrılıqlarının müzakirəsi, qarşılıqlı anlaşmanın inkişafı və ortaq maraqlar əsasında əməkdaşlıq imkanlarının müəyyənləşdirilməsi üçün əlverişli şərait yaradır.

Azərbaycanın coğrafi mövqeyi və beynəlxalq nəqliyyat layihələrində iştirakı AQEM çərçivəsində əməkdaşlığın inkişafı üçün də geniş imkanlar açır. Şərq-Qərb və Şimal-Cənub istiqamətlərində nəqliyyat əlaqələrinin genişləndirilməsi, logistika imkanlarının inkişafı və rəqəmsal bağlantıların gücləndirilməsi ölkəmizin regional və qlobal iqtisadi proseslərdə rolunu artırır.

Eyni zamanda, enerji təhlükəsizliyi, ətraf mühitin mühafizəsi və humanitar əməkdaşlıq kimi sahələrdə birgə fəaliyyət dövlətlər arasında qarşılıqlı asılılığın müsbət istiqamətdə inkişafına və uzunmüddətli tərəfdaşlıqların formalaşmasına xidmət edir.

Azərbaycanın son illərdə əldə etdiyi nəticələr dövlət suverenliyinin qorunmasının, milli maraqların ardıcıl müdafiəsinin və müstəqil xarici siyasətin əhəmiyyətini göstərir. Ölkəmiz öz təhlükəsizliyini təmin etməklə yanaşı, regional əməkdaşlığın inkişafında və beynəlxalq nəqliyyat, enerji və iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsində iştirak edir.

Bu siyasətin mühüm xüsusiyyətlərindən biri hərbi-siyasi nəticələrin diplomatik imkanlarla tamamlanmasıdır. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasından sonra sülh gündəliyinin irəli sürülməsi regionun gələcək inkişafı üçün yeni perspektivlər açır. Bununla belə, əldə olunmuş nəticələrin qorunması daimi diqqət, güclü müdafiə qabiliyyəti, fəal diplomatiya və beynəlxalq tərəfdaşlarla əməkdaşlıq tələb edir.

Milli maraqların qorunması ilə beynəlxalq əməkdaşlığın inkişafı bir-birinə zidd deyil. Əksinə, suverenliyinə hörmət edilən, hüquqları tanınan və təhlükəsizliyi təmin olunan dövlətlər arasında qarşılıqlı faydalı münasibətlərin qurulması daha real və dayanıqlı olur.

Prezident İlham Əliyevin AQEM-in VII Zirvə Görüşündəki çıxışı Azərbaycanın keçdiyi tarixi yolun, ərazi bütövlüyünün bərpasının və sülhə yönəlmiş siyasətinin əsas istiqamətlərini bir daha ortaya qoydu. Çıxışda beynəlxalq hüququn aliliyi, ikili standartların yolverilməzliyi, beynəlxalq təşkilatların məsuliyyəti və regional əməkdaşlığın genişləndirilməsi məsələləri xüsusi yer tutdu.

Azərbaycanın təcrübəsi göstərir ki, davamlı sülhün təmin olunması üçün suverenliyə və ərazi bütövlüyünə hörmət, beynəlxalq öhdəliklərin yerinə yetirilməsi və dövlətlər arasında qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi əsas şərtlərdir.

Bu gün Azərbaycanın qarşısında duran vəzifə əldə olunmuş tarixi nəticələri qorumaq, regionda sülhü möhkəmləndirmək, iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrini genişləndirmək, beynəlxalq əməkdaşlığa yeni töhfələr verməkdir. AQEM kimi çoxtərəfli platformalarda fəal iştirak isə ölkəmizin bu məqsədlərə çatmaq istiqamətində diplomatik imkanlarını artırır.

Azərbaycanın mövqeyi aydındır: milli suverenlik və ərazi bütövlüyü qorunmalı, beynəlxalq hüquq bütün dövlətlər üçün eyni prinsiplərlə tətbiq edilməli, müharibələrin qarşısının alınması və sülhün möhkəmləndirilməsi beynəlxalq münasibətlərin əsas prioritetinə çevrilməlidir.

Rza Xudiyev

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı