Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində elə sənətkarlar vardır ki, onların yaradıcılığı yalnız müəyyən bir dövrün ədəbi hadisəsi olmaqla məhdudlaşmır, zaman keçdikcə yeni mənalar qazanır. Cəlil Məmmədquluzadə də məhz belə böyük şəxsiyyətlərdəndir. O, Azərbaycan realist ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, yazıçı, dramaturq, publisist və ictimai fikir tariximizin mühüm simalarından biri kimi xalqın milli oyanışında böyük rol oynamışdır. Onun yaradıcılığının mərkəzində insan, cəmiyyət, ədalət, maarif, milli şüur və azadlıq kimi mühüm məsələlər dayanır.

Cəlil Məmmədquluzadənin azadlıq haqqında düşüncələrini yalnız siyasi müstəvidə qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Yazıçı üçün azadlıq daha geniş anlayış idi. Bu anlayış insanın öz fikrini sərbəst ifadə etməsi, həqiqəti dərk etməsi, savadlanması, cəhalətin və fanatizmin əsarətindən qurtulması, qadınların hüquqlarının tanınması və cəmiyyətin ədalətli prinsiplər əsasında qurulması ilə bağlı idi. Başqa sözlə, onun yaradıcılığında azadlıq həm xarici, həm də daxili məna daşıyırdı.

“Molla Nəsrəddin” və azad söz

Cəlil Məmmədquluzadənin azadlıq ideyalarının yayılmasında ən mühüm vasitələrdən biri “Molla Nəsrəddin” jurnalı olmuşdur. Jurnal 1906-cı ildə Tiflisdə nəşrə başlamış və qısa müddətdə Azərbaycan və bütövlükdə Qafqaz ictimai fikrində mühüm hadisəyə çevrilmişdir.

“Molla Nəsrəddin” yalnız ədəbi jurnal deyildi. O, cəmiyyətin güzgüsü idi. Bu güzgüdə insanlar öz problemlərini, çatışmazlıqlarını və ziddiyyətlərini görə bilirdilər. Jurnalın səhifələrində savadsızlıq, xurafat, qadın hüquqlarının pozulması, sosial ədalətsizlik, idarəçilikdəki nöqsanlar və digər problemlər satirik şəkildə tənqid olunurdu.

Jurnalın ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun sadə və anlaşıqlı dildən istifadə etməsi idi. Cəlil Məmmədquluzadə və onun ətrafında birləşən ziyalılar mətbuatı xalqla danışmağın vasitəsinə çevirdilər. Bu baxımdan “Molla Nəsrəddin”in fəaliyyəti azad söz və ictimai şüurun inkişafı tarixində xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Jurnalın karikaturaları da onun ideyalarının geniş yayılmasına xidmət edirdi. Sözlə oxuya bilməyən və ya oxumaq imkanı olmayan insan belə karikaturaya baxaraq müəyyən bir sosial problemin mahiyyətini anlaya bilirdi. Beləliklə, jurnal həm söz, həm də təsvir vasitəsilə cəmiyyətin oyanmasına çalışırdı.

Azad mətbuatın əsas xüsusiyyətlərindən biri cəmiyyətin problemlərini açıq şəkildə müzakirəyə çıxarmaqdır. “Molla Nəsrəddin” məhz bunu edirdi. O, susmağın əvəzinə danışmağı, kor-koranə inanmağın əvəzinə düşünməyi, biganə qalmağın əvəzinə mövcud problemlərə münasibət bildirməyi təbliğ edirdi.

“Ölülər” və mənəvi əsarət

Cəlil Məmmədquluzadənin azadlıq mövzusunda ən mühüm əsərlərindən biri “Ölülər” tragikomediyasıdır. Əsər ilk dəfə 1909-cu ildə səhnələşdirilmiş və Azərbaycan dramaturgiyasında mühüm hadisəyə çevrilmişdir.

“Ölülər” əsərinin adı belə dərin simvolik məna daşıyır. Buradakı “ölülük” yalnız fiziki ölüm deyil, mənəvi və ictimai passivlik anlamına gəlir. İnsan yaşadığı halda düşünmürsə, həqiqəti görmürsə, başqalarının dediklərini kor-koranə qəbul edirsə, onun mənəvi baxımdan azad olduğunu söyləmək çətindir.

Əsərin əsas obrazlarından biri olan İsgəndər cəmiyyətin problemlərinə ayıq gözlə baxan, gördüklərini olduğu kimi söyləməkdən çəkinməyən bir obrazdır. O, həqiqəti qəbul etmək istəməyən mühitin qarşısında dayanır. İsgəndərin mövqeyində yazıçının öz ideallarının izlərini görmək mümkündür.

Əsərdə Şeyx Nəsrullah obrazı isə xurafat və fanatizmin insan şüuruna necə təsir etdiyini göstərir. Burada müəllif dini inancı deyil, insanların dini və mənəvi dəyərlərdən sui-istifadə etməsini, düşüncəsiz itaəti və xurafatı tənqid edir. Bu fərqi nəzərə almaq əsərin ideyasını düzgün anlamaq baxımından olduqca vacibdir.

“Ölülər”in əsas ideyalarından biri budur ki, insan öz ağlından istifadə etməli, gördüyü və eşitdiyi hər şeyi sorğulamağı bacarmalıdır. Azad insanın əsas xüsusiyyətlərindən biri düşünmək qabiliyyətidir. Düşünməyən insan başqalarının təsiri altına asanlıqla düşür. Buna görə də Cəlil Məmmədquluzadə üçün maarif və azadlıq bir-birindən ayrılmaz anlayışlardır.

Maarif və azadlıq

Yazıçının yaradıcılığında təhsil məsələsinə xüsusi diqqət yetirilməsi təsadüfi deyildi. O anlayırdı ki, savadsız insan öz hüquqlarını, cəmiyyət qarşısında vəzifələrini və gələcək imkanlarını tam şəkildə dərk edə bilməz. Buna görə də xalqın maariflənməsi azadlığın əsas şərtlərindən biri kimi təqdim olunur.

Cəlil Məmmədquluzadənin əsərlərində məktəb, müəllim, savad və elm məsələləri yalnız təhsil mövzusu deyil. Bunlar həm də milli gələcəyin məsələləridir. Yazıçı düşünürdü ki, cəmiyyətin tərəqqisi üçün yeni düşüncəli, savadlı və məsuliyyətli nəsil yetişməlidir.

Azadlıq yalnız bir qapının açılması deyil. Əgər insan həmin qapıdan keçdikdən sonra hara gedəcəyini bilmirsə, onun azadlığının mənası azalır. Təhsil insana məhz istiqamət verir. Elm insanın dünyagörüşünü genişləndirir, onu manipulyasiyalara və xurafata qarşı daha davamlı edir. Bu mənada Cəlil Məmmədquluzadənin maarifçilik fəaliyyəti onun azadlıq ideyalarının ayrılmaz hissəsidir.

Milli şüur və azadlıq

Cəlil Məmmədquluzadənin yaradıcılığında azadlıq milli şüur anlayışı ilə də sıx bağlıdır. Xalqın öz dilini, tarixini, mədəniyyətini və milli kimliyini dərk etməsi onun üçün mühüm məsələ idi.

Yazıçı ana dilində mətbuatın inkişafına böyük əhəmiyyət verirdi. “Molla Nəsrəddin”in sadə, canlı və xalqın başa düşdüyü dildə nəşr olunması bunun ən mühüm nümunələrindəndir. Dil yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də milli düşüncənin daşıyıcısıdır. İnsan öz dilində düşünür, öz mədəniyyətini həmin dil vasitəsilə gələcək nəsillərə ötürür.

Cəlil Məmmədquluzadə xalqı yalnız emosional şəkildə sevməklə kifayətlənmirdi. O, xalqın problemlərini açıq göstərməyi də milli məsuliyyət hesab edirdi. Çünki həqiqi məhəbbət bəzən tərif etməkdən daha çox, səhvləri göstərməyi tələb edir. Yazıçının satirasının gücü də məhz buradan gəlirdi.

Azadlıq və insan məsuliyyəti

Cəlil Məmmədquluzadənin əsərlərində azadlıq heç vaxt məsuliyyətsizlik kimi təqdim edilmir. Əksinə, azad insanın öz seçimlərinə və davranışlarına görə məsuliyyət daşıması ideyası ön plana çəkilir.

Azad düşünmək insanın hər şeyi inkar etməsi demək deyil. Azad düşüncə həqiqəti axtarmaq, müxtəlif fikirləri müqayisə etmək, dəlillərə əsaslanmaq və öz mövqeyini formalaşdırmaq bacarığıdır. Cəlil Məmmədquluzadənin əsərləri oxucunu məhz bu cür düşünməyə sövq edir.

Yazıçının qəhrəmanları vasitəsilə oxucuya bir sual ünvanlanır: “Sən öz həyatına və cəmiyyətinə nə qədər təsir edə bilirsən?” Bu sualın cavabı insanın yalnız xarici şəraitindən deyil, daxili mövqeyindən də asılıdır.

Əgər insan haqsızlığı görür və susursa, cəhaləti görür və ona qarşı çıxmırsa, öz hüquqlarını bilmir və onları müdafiə etmirsə, formal azadlıq onun həyatında tam məna qazana bilmir. Bu səbəbdən Cəlil Məmmədquluzadənin yaradıcılığında azadlıq həm hüquq, həm də mənəvi məsuliyyət kimi görünür.

Cəlil Məmmədquluzadənin ideyalarının müasir əhəmiyyəti

Cəlil Məmmədquluzadənin yaşadığı dövrdən uzun illər keçməsinə baxmayaraq, onun qaldırdığı bir sıra məsələlər bu gün də öz əhəmiyyətini qoruyur. İnsan hüquqları, təhsil, azad söz, ictimai məsuliyyət, qadınların cəmiyyətdə rolu və tənqidi düşüncə kimi mövzular müasir dünyada da aktualdır.

Bu baxımdan onun əsərlərini yalnız keçmişin sənədləri kimi oxumaq kifayət deyil. Hər yeni nəsil bu əsərlərdə öz dövrünün suallarına cavab axtara bilər. “Ölülər”dəki mənəvi passivlik, “Molla Nəsrəddin”dəki ictimai tənqid və digər əsərlərdəki maarifçilik ideyaları oxucunu öz cəmiyyətinə daha diqqətlə baxmağa sövq edir.

Cəlil Məmmədquluzadənin yaradıcılığının ən böyük dəyərlərindən biri də budur ki, o, oxucuya hazır cavablar verməkdənsə, suallar düşündürür. Əsl azad düşüncə də buradan başlayır. İnsan sual verə bildiyi, cavab axtardığı və öz mövqeyini formalaşdırdığı zaman mənəvi baxımdan daha sərbəst olur.

Cəlil Məmmədquluzadə Azərbaycan ədəbiyyatında azadlıq ideyasının inkişafına böyük töhfə vermiş sənətkarlardan biridir. Onun üçün azadlıq yalnız siyasi anlayış deyildi. Azadlıq savadlanmaq, düşünmək, həqiqəti söyləmək, insan ləyaqətini qorumaq, cəmiyyətin problemlərinə biganə qalmamaq və mənəvi əsarətdən qurtulmaq demək idi.

Yazıçının “Molla Nəsrəddin” jurnalı vasitəsilə apardığı mübarizə, “Ölülər” kimi əsərlərində yaratdığı obrazlar, qadın və təhsil məsələlərinə münasibəti onun azadlıq anlayışının genişliyini göstərir. O, xalqın tərəqqisini insanın şüurunun dəyişməsi ilə əlaqələndirirdi.

Cəlil Məmmədquluzadənin qələmi zamanın qaranlığına yönəlmiş bir işıq idi. Bu işığın məqsədi insanları kor-koranə ardınca aparmaq yox, onların öz yollarını görməsinə kömək etmək idi. Onun yaradıcılığında azadlıq hazır şəkildə verilən bir nemət deyil, insanın düşünərək, öyrənərək və məsuliyyət daşıyaraq qazandığı mənəvi dəyər kimi təqdim olunur.

Bu gün Cəlil Məmmədquluzadəni oxuyarkən yalnız bir yazıçının əsərləri ilə tanış olmuruq. Biz həm də bir dövrün düşüncə mübarizəsini, xalqın oyanış arzusunu və azad insan idealını görürük. Onun yaradıcılığından çıxan əsas nəticələrdən biri budur: Cəmiyyətin həqiqi azadlığı insanın azad düşüncəsindən başlayır.

Aytac Kamal

Cəlil Məmmədquluzadə Ev Muzeyinin əməkdaşı