Azərbaycan xalqının tarixində dövlətçilik anlayışı dərin və çoxəsrlik köklərə malikdir. Müxtəlif dövrlərdə bu coğrafiyada yaranmış dövlət qurumları, siyasi birliklər və xanlıqlar xalqımızın dövlətçilik ənənələrinin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Dövlətin müstəqilliyi, ərazi bütövlüyü, siyasi hakimiyyətin qorunması və milli iradənin ifadəsi kimi məsələlər Azərbaycan tarixinin müxtəlif mərhələlərində fərqli formalarda özünü göstərmişdir. Bu baxımdan 20 sentyabrın Dövlət Suverenliyi Günü kimi qeyd olunması yalnız müasir tariximizin müəyyən bir hadisəsi ilə bağlı deyil, həm də Azərbaycan dövlətçiliyinin uzun tarixi inkişaf yolunun nəticəsi kimi dəyərləndirilə bilər.

Suverenlik anlayışı dövlətin öz ərazisi daxilində ali hakimiyyətə malik olması və xarici münasibətlərdə müstəqil siyasi iradə nümayiş etdirməsi ilə əlaqədardır. Müasir beynəlxalq hüquqda dövlətlərin suverenliyi bərabərlik, ərazi bütövlüyü və siyasi müstəqillik prinsipləri ilə sıx bağlıdır. Lakin bu anlayışın Azərbaycan tarixindəki məzmununu yalnız müasir hüquqi çərçivə ilə izah etmək kifayət deyil. Çünki dövlətçilik və siyasi müstəqillik düşüncəsinin kökləri qədim dövrlərə qədər gedib çıxır.

Azərbaycan ərazisində qədim dövrlərdən etibarən müxtəlif dövlət qurumlarının mövcud olması burada siyasi təşkilatlanma və idarəçilik ənənələrinin formalaşdığını göstərir. Manna dövlətinin meydana gəlməsi, daha sonralar Atropatena və Qafqaz Albaniyası kimi siyasi qurumların mövcudluğu Azərbaycan tarixinin dövlətçilik baxımından mühüm mərhələlərini təşkil edir. Bu dövlətlərin hər birinin siyasi quruluşu, idarəçilik sistemi, ərazi və hakimiyyət münasibətləri müxtəlif olsa da, onların tarixi təcrübəsi Azərbaycan ərazisində dövlətçilik ənənələrinin qədimliyini nümayiş etdirir.

Orta əsrlərdə Azərbaycan ərazisində dövlətçilik ənənələri daha da inkişaf etdi. Sacilər, Salarilər, Şəddadilər və Rəvvadilər kimi dövlətlərin meydana çıxması regionda siyasi hakimiyyət uğrunda mübarizələrin və yerli dövlətçilik institutlarının mövcudluğunun göstəricilərindən idi. Şirvanşahlar dövlətinin uzunmüddətli siyasi fəaliyyəti isə Azərbaycan tarixində xüsusi yer tutur. Şirvanşahlar dövlətinin müxtəlif əsrlər boyunca mövcudluğunu qoruması dövlət idarəçiliyinin, diplomatik münasibətlərin və siyasi ənənələrin inkişafı baxımından əhəmiyyətli hadisə olmuşdur.

Azərbaycanın orta əsrlər tarixində Atabəylər dövləti də mühüm siyasi mərhələlərdən biridir. XII əsrdə Azərbaycan ərazisində güclənən Atabəylər dövlətinin siyasi və iqtisadi inkişafı regionun tarixində əhəmiyyətli izlər buraxmışdır. Həmin dövrdə şəhərlərin inkişafı, ticarət əlaqələrinin genişlənməsi, mədəni həyatın canlanması dövlətçilik ənənələrinin sosial və iqtisadi əsaslarının möhkəmlənməsinə təsir göstərmişdir.

XV əsrdə Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin yaranması Azərbaycan tarixində yeni siyasi mərhələnin başlanğıcı oldu. Bu dövlətlər geniş ərazilərdə hakimiyyət quraraq regionun siyasi xəritəsində mühüm mövqe tutdular. Xüsusilə Uzun Həsənin hakimiyyəti dövründə Ağqoyunlu dövlətinin siyasi nüfuzunun artması Azərbaycan ərazisində güclü mərkəzləşdirilmiş dövlət yaratmaq cəhdlərinin mühüm nümunələrindən biri hesab edilir.

Azərbaycan dövlətçilik tarixinin ən mühüm mərhələlərindən biri XVI əsrin əvvəllərində Səfəvi dövlətinin yaranması ilə bağlıdır. 1501-ci ildə Şah İsmayılın Təbrizdə hakimiyyətini elan etməsi ilə Səfəvi dövlətinin əsası qoyuldu. Qısa müddət ərzində geniş əraziləri əhatə edən dövlətin yaranması siyasi mərkəzləşmə baxımından mühüm hadisə idi. Təbrizin dövlətin paytaxtı seçilməsi Azərbaycanın həmin dövrdə regionun siyasi və iqtisadi həyatındakı rolunu da göstərirdi.

Səfəvilər dövründə dövlət idarəçiliyi ilə yanaşı, mədəniyyət və ədəbiyyat da inkişaf etmişdir. Şah İsmayıl Xətainin Azərbaycan türkcəsində ədəbi yaradıcılığı dil və mədəniyyət tariximiz baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Səfəvi dövlətinin siyasi fəaliyyəti nəticəsində müxtəlif Azərbaycan torpaqlarının vahid siyasi hakimiyyət altında birləşdirilməsi dövlətçilik tarixində mühüm mərhələ təşkil etmişdir.

XVIII əsrdə Səfəvi dövlətinin zəifləməsindən sonra Azərbaycan ərazisində ayrı-ayrı xanlıqlar meydana gəldi. Qarabağ, Şəki, Gəncə, Bakı, Quba, Şamaxı, Naxçıvan, İrəvan və digər xanlıqlar müxtəlif səviyyələrdə siyasi və iqtisadi müstəqillik nümayiş etdirirdilər. Xanlıqlar dövrü siyasi parçalanma ilə səciyyələnsə də, həmin dövr Azərbaycan ərazisində yerli hakimiyyət institutlarının, diplomatik münasibətlərin və iqtisadi əlaqələrin mövcudluğunu göstərən mühüm tarixi mərhələdir.

XVIII əsrin sonu və XIX əsrin əvvəllərində regionda Rusiya imperiyasının təsirinin güclənməsi Azərbaycanın siyasi taleyinə ciddi təsir göstərdi. Rusiya ilə Qacar dövləti arasında gedən müharibələr Azərbaycan xanlıqlarının gələcəyini də müəyyənləşdirən əsas amillərdən birinə çevrildi. 1813-cü il Gülüstan və 1828-ci il Türkmənçay müqavilələri nəticəsində Azərbaycan torpaqlarının bölüşdürülməsi ölkənin sonrakı siyasi və ictimai inkişafına uzunmüddətli təsir göstərdi.

XIX əsr Azərbaycan tarixində yalnız siyasi parçalanma və imperiya idarəçiliyi ilə deyil, milli-mədəni oyanış prosesləri ilə də yadda qaldı. Maarifçilik ideyalarının yayılması, yeni məktəblərin və mətbuat orqanlarının meydana çıxması, ədəbiyyat və incəsənətin inkişafı milli şüurun formalaşmasına güclü təsir göstərdi. Mirzə Fətəli Axundzadə, Həsən bəy Zərdabi, Cəlil Məmmədquluzadə, Əlimərdan bəy Topçubaşov və digər ziyalıların fəaliyyəti cəmiyyətin siyasi və milli düşüncəsinin inkişafında mühüm rol oynadı.

Milli şüurun inkişafı XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan dövlətçiliyinin yeni mərhələyə keçməsinə şərait yaratdı. 1917-ci ildə Rusiya imperiyasında baş verən siyasi dəyişikliklər Cənubi Qafqazda da yeni siyasi proseslərin başlanmasına səbəb oldu. 1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması xalqımızın dövlətçilik tarixində yeni səhifə açdı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Şərqdə ilk parlamentli respublikalardan biri kimi fəaliyyət göstərdi.

Cümhuriyyət dövründə dövlətçiliklə bağlı mühüm institutlar yaradıldı. Parlament formalaşdırıldı, hökumət təşkil edildi, milli ordu yaradılması istiqamətində addımlar atıldı, dövlət bayrağı, gerbi və digər dövlət atributları müəyyənləşdirildi. Xarici ölkələrlə diplomatik əlaqələrin qurulması və Azərbaycanın beynəlxalq aləmdə tanıdılması üçün mühüm işlər görüldü. 1920-ci ilin yanvarında Paris Sülh Konfransında Azərbaycan nümayəndəliyinin ölkənin de-fakto tanınmasına nail olması Cümhuriyyət diplomatiyasının mühüm nəticələrindən biri idi.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin mövcudluğu uzun sürməsə də, onun dövlətçilik tariximizdəki rolu böyükdür. 1920-ci ilin aprelində XI Qızıl Ordunun Azərbaycana daxil olması ilə Cümhuriyyətin hakimiyyətinə son qoyuldu. Bununla Azərbaycanın müstəqil dövlətçilik tarixində fasilə yarandı və ölkə sovet siyasi sisteminin tərkibinə daxil edildi.

Sovet dövründə Azərbaycan formal olaraq ittifaq respublikası statusuna malik olsa da, onun siyasi suverenliyi müstəqil dövlət səviyyəsində deyildi. Bununla belə, həmin dövrdə milli mədəniyyətin, dilin, elmin, təhsilin və ədəbiyyatın inkişafı ilə bağlı mühüm proseslər də baş verdi. Azərbaycanın dövlətçilik düşüncəsi isə cəmiyyətin yaddaşında qorunub saxlanıldı. Xüsusilə XX əsrin ikinci yarısında milli şüurun güclənməsi gələcəkdə müstəqillik ideyasının yenidən ön plana çıxmasına zəmin yaratdı.

1980-ci illərin sonlarında Sovet İttifaqında baş verən siyasi və iqtisadi böhran milli respublikalarda müstəqillik meyillərinin güclənməsinə səbəb oldu. Azərbaycanda da milli azadlıq hərəkatı geniş vüsət aldı. 1990-cı ilin 20 Yanvar hadisələri xalqın milli iradəsini daha da gücləndirdi və müstəqillik uğrunda mübarizənin dönüş nöqtələrindən birinə çevrildi.

1991-ci ildə Sovet İttifaqının dağılması ilə Azərbaycan dövlət müstəqilliyini bərpa etdi. 18 oktyabr 1991-ci ildə qəbul edilmiş “Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında Konstitusiya Aktı” müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin hüquqi əsaslarından birini təşkil etdi. Beləliklə, 1918-ci ildə yaradılmış dövlətçilik ənənəsi yeni tarixi şəraitdə yenidən bərpa edildi.

Müstəqilliyin ilk illəri Azərbaycan üçün mürəkkəb siyasi, iqtisadi və hərbi proseslərlə müşayiət olundu. Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi nəticəsində Azərbaycanın ərazi bütövlüyü pozuldu və ölkə ərazisinin bir hissəsi uzun müddət Azərbaycanın faktiki nəzarətindən kənarda qaldı. Bu vəziyyət müstəqil dövlətin qarşısında ərazi bütövlüyünün və suveren hüquqlarının təmin edilməsi məsələsini əsas dövlət vəzifələrindən birinə çevirdi.

1994-cü ildə atəşkəs haqqında razılaşmanın əldə edilməsindən sonra münaqişənin siyasi-diplomatik yolla həlli istiqamətində uzunmüddətli danışıqlar aparıldı. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi qətnamələrdə Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və işğal edilmiş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılması məsələləri əks olunmuşdu. Lakin uzun illər ərzində münaqişənin yekun həlli mümkün olmadı.

Azərbaycanın dövlətçilik tarixində növbəti mühüm mərhələ 2020-ci ildə baş verdi. 27 sentyabr 2020-ci ildə başlayan hərbi əməliyyatlar 44 gün davam etdi. 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatla hərbi əməliyyatların dayandırılması barədə razılaşma əldə edildi. Müharibənin nəticəsində Azərbaycanın bir sıra əraziləri, o cümlədən Şuşa şəhəri üzərində nəzarət bərpa edildi.

2020-ci ildən sonrakı dövrdə Azərbaycanın əsas gündəmlərindən biri ərazi bütövlüyü və dövlət suverenliyinin tam təmin edilməsi məsələsi olaraq qalmaqda davam etdi. 2023-cü ilin sentyabrında Qarabağ bölgəsində baş verən hadisələr bu prosesin yeni mərhələsini formalaşdırdı. Azərbaycan Respublikasının rəsmi mövqeyinə əsasən, 19 sentyabr 2023-cü ildə başlanmış lokal xarakterli antiterror tədbirləri sentyabrın 20-də başa çatdı və bundan sonra ölkənin bütün ərazisində dövlət suverenliyinin bərpa edildiyi bildirildi.

20 sentyabr 2023-cü il məhz bu baxımdan Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində mühüm tarixlərdən birinə çevrildi. 19 sentyabr 2024-cü ildə imzalanmış Prezident Sərəncamı ilə hər il sentyabrın 20-si Azərbaycanda Dövlət Suverenliyi Günü kimi qeyd edilməyə başlandı. Sərəncamda 2023-cü il sentyabrın 20-də ölkənin bütün ərazisində dövlət suverenliyinin bərpa olunması əsas götürülüb.

Beləliklə, Dövlət Suverenliyi Gününün yaranmasını yalnız bir ilin və ya bir hadisənin çərçivəsində qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Bu gün Azərbaycan dövlətçilik tarixinin uzunmüddətli inkişafının müasir mərhələsini ifadə edən rəmz kimi də nəzərdən keçirilə bilər. Qədim dövlət qurumlarından müasir respublikaya qədər uzanan tarixi yol müxtəlif siyasi dəyişikliklər, dövlətlərin yaranması və süqutu, imperiya idarəçiliyi, milli oyanış, müstəqillik uğrunda mübarizə və dövlət müstəqilliyinin bərpası kimi mühüm mərhələlərdən keçib.

Suverenlik anlayışının tarixi inkişafında 1918-ci il xüsusi yer tutur. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması xalqın öz siyasi iradəsini müstəqil dövlət formasında ifadə etməsinin nümunəsi idi. 1991-ci ildə müstəqilliyin bərpası isə bu dövlətçilik ənənəsinin yeni siyasi və hüquqi şəraitdə davam etdirilməsini təmin etdi. 2023-cü ildə dövlət suverenliyinin ölkənin bütün ərazisində bərpa edilməsi isə müasir Azərbaycan tarixində həmin prosesin başqa bir mühüm mərhələsi oldu.

Dövlət suverenliyi yalnız dövlət sərhədlərinin və ərazi bütövlüyünün qorunması ilə məhdudlaşmır. Müasir anlamda suveren dövlət öz Konstitusiyasına, hüquq sisteminə, dövlət institutlarına, iqtisadi əsaslarına, təhlükəsizlik mexanizmlərinə və beynəlxalq münasibətlərdə müstəqil qərarvermə imkanlarına malik olur. Buna görə suverenliyin qorunması davamlı prosesdir və yalnız müəyyən bir tarixi hadisə ilə tamamlanan anlayış kimi qəbul edilə bilməz.

Azərbaycan Konstitusiyasının 7-ci maddəsində Azərbaycan Respublikasının demokratik, dünyəvi, unitar respublika olduğu və dövlət hakimiyyətinin daxili məsələlərdə yalnız hüquqla, xarici məsələlərdə isə Azərbaycanın tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələrdən irəli gələn müddəalarla məhdudlaşdığı təsbit edilir. Konstitusiyanın müddəaları dövlət suverenliyinin hüquqi əsaslarının müəyyənləşdirilməsində mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Suverenliyin tarixi baxımdan digər mühüm tərəfi dövlət və xalq münasibətləridir. Azərbaycan dövlətçilik tarixinin müxtəlif mərhələlərində siyasi hakimiyyətin formaları dəyişsə də, dövlətin mövcudluğu cəmiyyətin siyasi və mədəni həyatının əsas təşkilati dayaqlarından biri olmuşdur. Müasir dövrdə isə dövlət suverenliyinin qorunması hüquqi dövlət prinsiplərinin, qanunun aliliyinin və vətəndaş hüquqlarının təmin olunması ilə birbaşa əlaqəlidir.

Dövlət Suverenliyi Gününün qeyd olunması tarixi yaddaş baxımından da əhəmiyyətlidir. Tarixi yaddaş cəmiyyətin öz keçmişini dərk etməsinə, dövlətçilik ənənələrinin müxtəlif mərhələlərini öyrənməsinə və gələcək haqqında daha məsuliyyətli düşünməsinə imkan yaradır. Bu günün əsas məzmunlarından biri də Azərbaycan dövlətinin keçdiyi mürəkkəb tarixi yolun yeni nəsillərə çatdırılmasıdır.

Xüsusilə gənclərin dövlətçilik tarixini öyrənməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Dövlət müstəqilliyinin, ərazi bütövlüyünün və suverenliyin tarixi proseslər nəticəsində formalaşdığını bilmək müasir dövlətçilik anlayışının daha düzgün qavranılmasına imkan verir. Tarixi hadisələrin ardıcıllıqla öyrənilməsi göstərir ki, bugünkü dövlətçilik bir günün və ya bir nəslin fəaliyyəti ilə formalaşmayıb; onun arxasında əsrlərlə davam edən siyasi, sosial və mədəni proseslər dayanır.

Azərbaycan dövlətçilik tarixinin müxtəlif mərhələlərini birləşdirən əsas xüsusiyyətlərdən biri siyasi müstəqillik ideyasının müxtəlif formalarda qorunub saxlanılmasıdır. Qədim dövlətlərdə ərazi və hakimiyyət uğrunda mübarizə, orta əsrlərdə dövlətlərin siyasi müstəqilliyi, XVIII əsrdə xanlıqların öz hakimiyyətlərini qoruma cəhdləri, XIX əsrdə milli-mədəni oyanış, XX əsrin əvvəllərində Cümhuriyyətin yaradılması və nəhayət, 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyinin bərpası bu tarixi inkişafın ayrı-ayrı mərhələlərini təşkil edir.

Bu tarixi ardıcıllıq 20 sentyabrın mahiyyətini də daha geniş kontekstdə anlamağa imkan verir. Dövlət Suverenliyi Günü yalnız 2023-cü ilin sentyabr hadisələrinin xatırlanması deyil, Azərbaycan dövlətinin ərazi və siyasi bütövlüyünün təmin edilməsi istiqamətində keçdiyi uzun tarixi yolun müasir mərhələsinin simvoludur.

Tarix göstərir ki, dövlətlərin siyasi xəritəsi daim dəyişə bilər, lakin dövlətçilik ənənələrinin qorunması cəmiyyətin tarixi yaddaşından, siyasi mədəniyyətindən və milli institutlarından asılıdır. Azərbaycan xalqının dövlətçilik tarixi də bu baxımdan çoxşaxəli və mürəkkəb inkişaf yolu ilə seçilir. Müxtəlif dövlətlərin yaranması, siyasi parçalanmalar, imperiya idarəçiliyi, milli oyanış və müstəqillik mərhələləri bu tarixin ayrılmaz hissələridir.

Bu gün Azərbaycan müstəqil dövlət kimi öz siyasi, hüquqi, iqtisadi və mədəni inkişafını davam etdirir. Dövlət suverenliyinin tam təmin edilməsi yeni mərhələdə qarşıya müxtəlif vəzifələr qoyur. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası, əhalinin geri qayıdışı, şəhər və kəndlərin yenidən qurulması, nəqliyyat və kommunikasiya infrastrukturlarının yaradılması kimi proseslər suverenliyin praktiki nəticələrinin formalaşmasına təsir edən mühüm istiqamətlərdir.

Bu proseslərin tarixi əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, dövlət suverenliyi yalnız siyasi-hərbi nəticə kimi deyil, həm də hüquqi, sosial, iqtisadi və mədəni həyatın vahid dövlət məkanında inkişaf etdirilməsi imkanını yaradır. Dövlətin ərazisində vahid hüquq sisteminin və dövlət institutlarının fəaliyyəti suverenliyin əsas göstəricilərindən biridir.

Dövlət Suverenliyi Gününün qeyd olunması həm də Azərbaycan dövlətçiliyinin müxtəlif tarixi mərhələləri arasında əlaqə yaratmağa imkan verir. Qədim dövlətlərdən başlayan dövlətçilik ənənələri, orta əsrlərin siyasi qurumları, Səfəvilər dövrünün mərkəzləşmiş dövlət modeli, xanlıqlar mərhələsi, XIX əsrin milli-mədəni oyanışı, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti, sovet dövrü və 1991-ci ildən sonrakı müstəqil respublika tarixi vahid inkişaf xəttinin müxtəlif mərhələləridir.

       Dövlət Suverenliyi Günü Azərbaycan tarixində dövlətçilik və siyasi müstəqillik anlayışlarının uzun inkişaf yolunun müasir ifadəsi kimi mühüm məna daşıyır. 20 sentyabrın bu statusa malik olması 2023-cü ildə ölkənin bütün ərazisində dövlət suverenliyinin bərpa edilməsi ilə əlaqələndirilir. Lakin həmin hadisənin tarixi mənasını daha geniş şəkildə dərk etmək üçün Azərbaycan dövlətçiliyinin qədim dövrlərdən başlayaraq müasir mərhələyə qədər keçdiyi yolu nəzərdən keçirmək vacibdir.

Azərbaycanın dövlətçilik tarixi göstərir ki, suverenlik anlayışı yalnız hüquqi və siyasi termin deyil, həm də xalqın tarixi yaddaşı ilə bağlı mühüm dəyərdir. Müstəqil dövlətin mövcudluğu, ərazi bütövlüyünün qorunması, dövlət institutlarının fəaliyyəti, milli mədəniyyətin və dilin yaşadılması bu anlayışın müxtəlif tərəflərini təşkil edir. Buna görə Dövlət Suverenliyi Günü keçmişin xatırlanması ilə yanaşı, dövlətçiliyin qorunmasının və gələcək nəsillərə ötürülməsinin əhəmiyyətini də gündəmə gətirir.

Azərbaycan xalqının dövlətçilik tarixinin hər mərhələsi öz dövrünün siyasi reallıqları daxilində qiymətləndirilməlidir. Bu tarixdə yüksəlişlər və çətinliklər, müstəqillik və asılılıq dövrləri, siyasi parçalanmalar və mərkəzləşmə prosesləri bir-birini əvəz edib. Bütün bu mərhələlərin öyrənilməsi müasir Azərbaycan dövlətinin formalaşmasını daha dərindən anlamağa imkan verir.

20 sentyabr – Dövlət Suverenliyi Günü məhz bu uzun tarixi yolun müasir mərhələsini simvolizə edən əlamətdar tarixdir. Bu gün Azərbaycan dövlətçiliyinin tarixi yaddaşında suverenliyin əhəmiyyətini vurğulamaq, dövlət müstəqilliyinin keçdiyi tarixi yolu xatırlamaq və dövlətçilik dəyərlərinin gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın qədim dövlətçilik ənənələrindən müasir suveren respublikaya qədər uzanan tarixi yol milli dövlətçiliyin formalaşmasının çoxəsrlik proses olduğunu göstərir.

Fəxriyyə CƏFƏROVA