Hər şeydən əvvəl qeyd edək ki,milli müstəqilliyə nail olmuş müqəddəs vətənimizdə, ölkəmizdə qədim tariximizin yadigarı olan bir çox tarixi-memarlıq abidələri keçmişimizin şahidi kimi günümüzədək gəlib çıxmışdır. Əcdadlarımızın bu qədim yadigarlarına diqqət və  qayğını daha da artırmaq məqsədilə Ölkə Prezidenti cənab İlham Əliyev 2026-cı ili “Memarlıq və şəhərsalma ili” elan etmişdir. Möhhtərəm Prezidentimiz, eyni zamanda Əcəmi Naxçıvaninin anadan olmasının 900 illiyinin qeyd olunması və onun möhtəşəm heykəl-abidəsininin Naxçıvan şəhərində ucaldılması haqqında sərəncam imzalamışdır.           

...Bəzən insan yalnız gördüklərini deyil, hiss etdiklərini də yaratmaq istəyir.Mən bir rəssam olaraq rənglərlə danışmağı öyrəndim, amma düşünürəm ki, əgər memar olsaydım, bu rəngləri daşlara köçürərdim.Əcəmi Naxçıvani kimi dahilərin izilə gedərək daşda donan ruhu rənglə yaşadar, səssiz divarlara həyat verərdim. Mənim üçün memarlıq sadəcə qurmaq deyil, hissləri əbədiləşdirməkdir həm də. Mən rəngkaram. Dünyaya xətt, rəng və işıq-kölgə vasitəsilə baxıram. Fırçamın ucundan çıxan hər bir zərbə mənim üçün sadəcə boya deyil, bir hissin, bir düşüncənin ifadəsidir. Bu baxış məni sənətin digər qollarına, xüsusilə də memarlığa fərqli gözlə yanaşmağa vadar edir. Memarlıq mənim üçün donmuş musiqi, daşlaşmış poeziyadır. Əgər mən memar olsaydım, ilhamımı ilk növbədə doğulduğum torpağın dahisi, daşa ruh verən sənətkar Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvanidən alardım. Onun əsərləri qarşısında dayananda başa düşürsən ki, memarlıq yalnız texniki hesablama, divar və günbəz deyil. Memarlıq fəlsəfədir, dünyagörüşüdür, əbədiyyətə göndərilən mesajdır. Bu məqalədə bir rəssamın gözü ilə Əcəminin izini sürməyə, onun yaratdığı “daş üzərindəki rəsm”ləri oxumağa çalışacağam. Çünki mən inanıram ki, əsl sənətin sərhədi yoxdur – rəssamlıqla memarlıq Əcəminin əllərində birləşib vahid bir dilə çevrilib.

I.Dövrün və dahinin portreti: Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvani. XII əsr Azərbaycan intibahının qızıl dövrüdür. Məhz bu dövrdə, Azərbaycan Atabəyləri dövlətinin banisi Şəmsəddin Eldənizin və onun xanımı Mömünə Xatunun himayəsi ilə Naxçıvanda böyük bir memarlıq məktəbi formalaşır. Bu məktəbin zirvəsində isə bir ad dayanır: Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvani. Təəssüf ki, orta əsr memarları haqqında məlumat çox azdır. Onlar çox vaxt adsız qəhrəmanlar kimi tarixdə itib-batırlar. Lakin Əcəmi bu taleyi yaşamadı. Bunun iki səbəbi var. Birincisi, yaratdığı əsərlərin misilsiz bədii və konstruktiv keyfiyyəti. İkincisi isə özünə və sənətinə olan hörməti. O, yaratdığı bir çox qiymətli möhtəşəm abidənin, xüsusilə  iki şah əsərin – Yusif ibn Küseyr və Mömünə Xatun türbələrinin üzərinə qürurla imzasını həkk etmişdir: “Bənna Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvaninin əməlidir”. Bu sadə cümlə əslində böyük bir bəyanatdır. Sənətkar öz əsərinə imza atmaqla onun üçün məsuliyyət daşıdığını, onu gələcək nəsillərə əmanət etdiyini bildirir. Əcəmi Naxçıvani Azərbaycan memarlıq tarixində yeni bir üslubun, Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbinin banisidir. Bu üslubun əsas xüsusiyyətləri qülləvari türbələr, zəngin həndəsi naxışlar, kərpic hörgüsünün virtuoz səviyyəyə çatdırılması və kaşı bəzəklərindən məharətlə istifadə olunmasıdır. Lakin Əcəminin dühası bu texniki məqamlardan daha dərindədir. O, formaya məna yükləməyi, daşı danışdırmağı bacarırdı. Onun üçün hər naxış bir ayə, hər günbəz səmaya ucalan bir dua idi. Təsadüfi deyildir ki, Əcəmi  üslubu, həndəsi ornamentləri Şərqi Anadolu(Sivas abidələri,Adıyaman Zeynəl bəy türbəsi)memarlıq abidələrində də açıq şəkildə gözə çarpmaqdadır.

II. Daş üzərində çəkilən rəsm: Mömünə Xatun türbəsi. Əcəminin sənət fəlsəfəsini anlamaq üçün onun şah əsəri olan Mömünə Xatun türbəsinə rəssam gözü ilə baxmaq kifayətdir. Bu abidə 1186-cı ildə Atabəy Məhəmməd Cahan Pəhləvan tərəfindən anası Mömünə Xatunun şərəfinə tikdirilmişdir. İlk baxışdan onguşəli qülləvari quruluşu ilə diqqəti cəlb edir. Lakin onun əsl möcüzəsi detallardadır. Mən bir rəssam kimi bu abidəyə baxanda ilk gördüyüm şey forma deyil, ritmdir. Türbənin səthini bəzəyən həndəsi ornamentlər sanki sonsuzluğa doğru uzanan bir musiqini xatırladır. Kərpiclərin müxtəlif vəziyyətlərdə düzülməsi ilə yaradılan işıq-kölgə oyunu səthə dinamika verir. Günəşin hərəkətindən asılı olaraq türbənin görünüşü dəyişir. Səhər bir cür, günorta başqa cür, axşam isə tamamilə fərqli görünür. Bu, donmuş bir daş parçası deyil, yaşayan, nəfəs alan bir orqanizmdir. Səth boyunca uzanan həndəsi naxışlar mənə təkrarlanan fırça zərbələrini xatırladır. Hər bir kərpic, hər bir oyma naxış bütöv bir kompozisiyanın elementidir. Burada təsadüfi heç nə yoxdur. Hər naxışın bir nəfəsi, hər səthin bir sükutu var. Bu, miniatür sənətində gördüyümüz dəqiqlik və harmoniyadır. Əgər mən memar olsaydım, bu prinsipi əsas götürərdim: detallarda bütövü görmək, xırda elementlərlə böyük fəlsəfə yaratmaq. Türbənin üzərindəki kufi xətti ilə yazılmış kitabələr isə kompozisiyanı tamamlayır. Mavi kaşılarla işlənmiş bu yazılar qırmızı kərpic fonunda bir tablo kimi seçilir. Bu, rəngkarlıqda istifadə etdiyimiz kontrast prinsipidir. İsti və soyuq rənglərin, düz xətt ilə əyri xəttin, dolu ilə boşluğun vəhdəti. Əcəmi rəngdən az istifadə edib, lakin istifadə etdiyi hər rəngi məna yüklü edib. Mavi – səmanın, əbədiyyətin rəmzidir. Kərpicin qırmızısı isə torpağın, həyatın rəngidir. Bu iki rəngin qovuşuğu ilə Əcəmi yerlə göyün vəhdətini yaradır.

III. Sükutun memarlığı: Yusif ibn Küseyr türbəsi. Əcəminin yaratdığı  çoxsaylı əsərlərdən biri də günümüzə qədər gəlib çatmış Yusif ibn Küseyr türbəsidir. 1162-ci ildə tikilmiş bu səkkizguşəli türbə Mömünə Xatun türbəsi ilə müqayisədə daha sadə və təvazökardır. Lakin bu sadəlikdə böyük bir dərinlik gizlənir. Əgər Mömünə Xatun türbəsi bir dastandırsa, Yusif ibn Küseyr türbəsi bir rübai, bir fəlsəfi düşüncədir. Burada bəzək ünsürləri daha azdır. Əsas diqqət formanın saflığına, proporsiyaların mükəmməlliyinə yönəlib. Türbənin tillərindəki sütunçalar və yuxarı hissədəki naxış qurşağı abidəyə zəriflik verir. Mən bir rəssam kimi bu abidəyə baxanda qələmlə çəkilmiş incə eskizlər gözümün önündə canlanır. Sanki Əcəmi burada tişəni bir kənara qoyub, qələmlə işləyib. Xətlərin dəqiqliyi, formaların lakonikliyi heyrətamizdir. Bu türbə mənə sükutun gücünü öyrədir. Hər zaman qışqırmağa, özünü göstərməyə ehtiyac yoxdur. Bəzən bir sükut, bir boşluq cild-cild kitabdan daha çox məna ifadə edə bilər. Əcəmi bu əsəri ilə sübut edir ki, o, həm təmtəraqlı, həm də minimalist üslubda şah əsərlər yaratmağa qadir bir sənətkardır. Əgər mən memar olsaydım, bu iki əsərdən çıxardığım dərsi heç vaxt unutmazdım: yerinə görə danışmaq, yerinə görə susmaq lazımdır. Memarlıq da insan kimidir – onun da danışan vaxtı, susan vaxtı olmalıdır.

IV. Mən memar olsaydım: Əcəminin prinsipləri ilə müasirlik. Bəs mən, XXI əsrin rəssamı, əgər memar olsaydım, Əcəminin irsindən necə bəhrələnərdim? Onun izi ilə getmək – köhnəni təkrarlamaq deyil. Əksinə, onun fəlsəfəsini anlayıb müasir materiallarla, müasir texnologiyalarla yeni bir dil yaratmaqdır. Birincisi, mən Əcəmidən “məna” dərsini alardım. İndiki dövrdə tikilən bir çox bina funksionaldır, lakin ruhsuzdur. Şüşə və betondan ibarət soyuq qutulardır. Əcəmi isə hər daşa bir məna yükləyirdi. Mən memar olsaydım, layihələndirdiyim hər bir binanın bir hekayəsi, bir fəlsəfəsi olardı. Məsələn, bir universitet binası layihələndirərkən, onun fasadında biliyin sonsuzluğunu əks etdirən həndəsi naxışlardan istifadə edərdim. Tələbələr hər gün o binaya girəndə sadəcə dərsə yox, bir məna dünyasına daxil olduqlarını hiss edərdilər. İkincisi, “işıq” prinsipi. Əcəmi üçün işıq sadəcə ərazini aydınladan vasitə deyildi. İşıq onun həmmüəllifi idi. O, binalarını elə layihələndirirdi ki, günəş şüaları gün ərzində naxışlarla oynasın, abidəyə həyat versin. Mən memar olsaydım, işığı baş memar təyin edərdim. Binalarımda böyük vitrajlardan, şəffaf tavanlardan istifadə edərdim. Təbii işığın məkanın əhvalını dəyişməsinə, insan psixologiyasına təsir etməsinə imkan yaradardım. Sənətimdə isti və canlı rənglərə – sarı, narıncı, isti qəhvəyi tonlara üstünlük verdiyim kimi, memarlıqda da təbii işığın yaratdığı o “saf hissi” qoruyardım. Üçüncüsü, “miniatür balansı”. Miniatür sənətinin əsas prinsipi ən xırda detala qədər dəqiqlik və bütün elementlər arasında harmoniya yaratmaqdır. Əcəminin əsərlərində də bu var. Nəhəng bir türbənin üzərindəki xırda bir kərpic belə ümumi ahəngi pozmur, əksinə, tamamlayır. Mən memar olsaydım, bu prinsipi unutmazdım. Layihələrimdə qapının dəstəyindən tutmuş tavandakı naxışa qədər hər bir detal bütövün bir parçası olardı. Çünki böyük sənət xırda detallardan doğulur.

V. Rəng, işıq və daxili azadlıq: Zirvə anlayışı. Nümunə mətndə bir fikir var ki, mənim də sənət kredoma çevrilib: “Zirvə yalnız əldə olunan nəticə deyil, zirvə insanın özünü tapdığı, sevdiyi işi gördüyü və daxili azadlıq hiss etdiyi məqamdır. Mənim üçün zirvə sənətimdir.” Bu fikir memarlığa da birbaşa aiddir. Əcəmi üçün zirvə yəqin ki, Mömünə Xatun türbəsinin inşasını başa vurduğu an deyildi. Zirvə o idi ki, hər səhər gün doğanda əsərinin üzərində oynayan işığı görürdü. Zirvə o idi ki, yaratdığı naxışların əsrlər sonra da insanları heyran edəcəyini bilirdi. Zirvə daxili azadlıq idi – heç bir qanuna, heç bir şablona sığmadan, ürəyinin hökmü ilə daşa forma vermək azadlığı. Mən memar olsaydım, bu azadlığı axtarardım. Sifarişçinin tələbləri, texniki normalar, büdcə – bunların hamısı vacibdir. Lakin bunların əsirinə çevrilsən, sənətkarlıq ölər. Əcəmi Atabəylər kimi qüdrətli bir dövlətin sifarişlərini yerinə yetirirdi, amma öz dəsti-xəttini, öz azadlığını qoruyub saxlamağı bacardı. O, “dövlət memarı” olmadı, “dövlət üçün yaradan sənətkar” oldu. Bu ikisi arasında çox böyük fərq var. Mənim yaratdığım məkanda hökm sürən əsas rənglər isti və canlı olardı. Sarı, narıncı, isti qəhvəyi tonlar. Çünki bu rənglər həyat enerjisi, yaradıcılıq sevgisi ilə görülən iş deməkdir. Məkanlarım sakit otaqlar olardı, amma açıq pəncərədən süzülən işıqla, zirvə və işıqla dolu. Çünki sənətkar üçün ən böyük ilham mənbəyi azadlıqdır. Daxili azadlıq olmadan nə rəsm çəkmək olar, nə də bina tikmək.

Daşa yazılmış vəsiyyət. Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvani bizə sadəcə iki türbə miras qoymadı. O, bizə bir məktəb, bir fəlsəfə, bir vəsiyyət miras qoydu. Onun vəsiyyəti daşın üzərində həkk olunub: “Biz gedərik, ancaq qalır ruzigar, Biz ölərik, əsər qalır yadigar”. Bu iki misra hər bir sənətkar üçün, xüsusilə də memar üçün həyat kredosu olmalıdır. Biz bu dünyada müvəqqətiyik. Bizim dərdlərimiz, sevinclərimiz, arzularımız bizimlə birgə torpağa qarışacaq. Lakin yaratdığımız əsərlər qalacaq. Onlar bizim səsimiz, bizim nəfəsimiz, bizim ruhumuz olacaq. 900 il əvvəl Əcəminin yonduğu daş bu gün  onunla bizim aramızda körpü yaradır. Biz onunla danışırıq, o bizimlə. Mən memar olsaydım, bu məsuliyyəti hər an hiss edərdim. Tikdiyim hər binanın əsrlər sonra da bir dəyər ifadə etməsi, insanlara estetik zövq verməsi, onlara tarixi bir iz, bir mesaj ötürməsi üçün çalışardım. Çünki əsl memarlıq yalnız bu günü deyil, gələcəyi də düşünməkdir. Əsl memarlıq sabahın adamlarına “mən də var idim” deməkdir. Əcəmi Naxçıvaninin izində getmək – keçmişlə gələcək arasında körpü olmaq deməkdir, ulu keçmişimizdən xəbər verən tarixi abidələrə sonsuz sevgi ilə baxıb, onlardan güc alaraq yeni zirvələrə can atmaq deməkdir. Mən bir rəssam kimi fırçamla bunu etməyə çalışıram. Əgər bir gün memar olsaydım, daşla, dəmirlə, şüşə ilə də eyni şeyi edərdim: sükuta səs, daşa can verməyə çalışardım. Çünki mənim üçün zirvə sənətimdir. Və bu zirvəyə gedən yol Əcəminin 900 il əvvəl daşın üzərində cızdığı izlərdən keçir. Memarlıq irsi sadəcə daşdan ucaldılmış abidələr deyil,xalqın yaddaşı,kimliyi və ruhudur. Bu irsi qorumaq və təbliğ etmək hər birimizin borcudur. Memarlıq abidələrinin mühafizəsi, onların gələcək nəsillərə olduğu kimi çatdırılması vacib və məsuliyyətli bir vəzifədir. Biz bu dəyərləri qoruduqca tariximizi yaşadır, gələcəyimizi daha möhkəm təməllər üzərində qururuq. Əcəminin yaratdığı əsərlər isə bizə sübut edir ki, sənət zamanın fövqündə dayanır və onu yaşatmaq insanlığın borcudur.“Əcəminin izi ilə:qur,qoru və gələcəyə ötür”.

Ülviyyə QƏHRƏMANOVA

NDU, İncəsənət fakültəsi,  Rəngkarlıq ixtisası ,IV kurs tələbəsi