Bu gün müstəqil Azərbaycanın mövcudluğu, inkişafı, müstəqilliyini qoruyaraq daha da möh­kəmləndirməsi xalqımızın ümummilli lideri Heydər Əli­ye­vin adı ilə bağlıdır. O, bir milli lider ki­mi, bütün hə­yatını və siyasi fəaliyyətini məxsus olduğu xalqa xidmətə həsr etmiş və  özü­nün Azər­baycan rəhbərliyinin hər iki dövründə ölkəmizi çətin sınaqlardan çıxa­ra­raq tərəq­qi­yə doğru apar­ma­ğa nail olmuşdur. Onun res­pub­li­ka­da böyük siyasi əzmlə, qətiyyətlə həyata keçirdiyi tədbirlər bütün Azərbaycanda ol­du­ğu kimi, Naxçıvan MSSR-in də iqtisadi və ictimai-siyasi həyatına öz müs­bət tə­sirini gös­tərdi, muxtar respublika qısa zaman kəsiyində bir əsrə bərabər inkişaf yolu keç­di .

Hələ Heydər Əliyevin hakimiyyətinin birinci dövründə, 1969-1982-ci illərdə, onun diqqət və qayğısı nəticəsində muxtar respublikanın ictimai-si­ya­si, mədəni həyatında irəliləyiş hiss olunmağa başlanmışdı. Əldə edilmiş uğurlar ali döv­lət orqanları tərəfindən yüksək qiymətləndirilmiş, “Sovet xalqlarının mehri­ban dostluğunun möhkəmləndirilməsində böyük müvəffəqiyyətlərinə görə” və SSRİ-nin 50 illiyi münasibətilə Naxçıvan MSSR “Xalqlar Dost­lu­ğu” ordeni ilə təltif edil­miş­di. 1974-cü il fevralın 21-də Heydər Əliyev özü bu ordeni Naxçıvan MSSR-in bay­ra­ğına sancaraq nitq söyləmişdi.

1978-ci ilin oktyabrında Naxçıvanda üçüncü dəfə səfərdə olan Heydər Əliyev buradakı ictimai-siyasi və sosial iqtisadi vəziyyətlə tanış olmuş, respublika rəhbərliyi qarşı­sın­da konkret vəzifələr qoymuşdu. Həmin vəzifələr 1978-ci il oktyabrın 28-də ke­çi­ril­­­­miş Azər­baycan KP Naxçıvan VPK plenumunda geniş müzakirə edilərək müva­fiq qə­rar­­lar qəbul edilmişdi. Nəticədə, muxtar respublikada kadr ehtiyatının yaradılması, onların düz­gün yerləşdirilməsi istiqamətində  ciddi addımlar atılmış,  bir çox məsul vəzifələrdə ça­lışanlar işdə yol verdikləri nöqsanlara görə vəzifələrindən azad edilmişdi.

  1980-ci ilin may ayında Heydər Əliyevin Naxçıvana dördüncü gəlişi muxtar res­publikanın həyatında ictimai-siyasi hadisəyə çevrildi. Həmin səfərində Naxçıvan şə­hərində partiya, əmək və müharibə veteranları ilə əl tutaraq bir-bir görüşmüş, on­la­rın xidmətlərini yüksək qiymətləndirmiş, problemləri ilə yaxından tanış olmuşdu. Heydər Əliyev Azərbaycan MK-nın birinci katibi kimi Naxçıvan MSSR-ə son  sə­fərini 1982-ci ilin oktyabr ayında etmişdi.

SSRİ Nazirlər Soveti Sədrinin birinci müavini təyin edilməsi ilə əlaqədar ola­raq 1982-ci il dekabr ayının 2-də Azərbaycan KP MK-nın plenumunda Heydər Əli­yev birinci katib və MK bürosunun üzvülüyündən azad edildi. Beləliklə, Heydər Əli­ye­vin Azərbaycana bilavasitə rəhbərlik fəaliy­yə­tin­də fasilə yarandı. Lakin keçmiş SSRİ rəhbərliyindəki məsul vəzifədə işlədiyi 1982-1987-ci illərdə də o, Azərbaycanı diqqətdə saxlayır, problemlərini həll edir, respublikanın hərtərəfli tərəqqisinə daim qayğı göstərirdi.

Ümummilli liderin SSRİ rəhbərliyində tutduğu vəzifələrdən istefasından dərhal sonra, 1987-ci il noyabr ayının əvvəllərindən  başlayaraq ermənilər Azərbaycana qarşı əsassız ərazi iddiaları ilə mübarizəyə başladılar. Həmin günlərdə, Azərbaycanın əsas his­səsi ilə coğrafi baxımdan ayrı düşmüş Naxçıvanda da vəziyyət olduqca gərgin idi. Bu gərginlik 19 yanvar 1990-cı ildə Nax­çı­van­da xalqın tələbi və təzyiqi ilə Naxçıvan MSSR Ali Sovetinin növ­bə­dən­kə­nar sessiyası çağırılmasına və ”Naxçıvan MSSR-də yaranmış  ic­ti­mai-siyasi vəziyyət haq­qın­da”  qərarın qəbul edil­mə­sinə səbəb oldu. Bu qərarla “muxtar respublikanın ərazi bütövlüyü və vətəndaşla­rın həyatı təhlükə qarşısında” qaldığından Naxçıvan MSSR-in SSRİ-nin tər­ki­bindən çı­xaraq özünü müstəqil respublika elan etdi”yi bəyan edildi. Azərbaycan rəhbərliyi muxtar respublikanın bu qərarına mənfi mü­nasibət bəsləyərək onun konstitusiyaya zidd olduğunu elan etsə də, müstəqillik uğ­runda mübarizənin genişləndiyi bir dövrdə “Naxçıvanın SSRİ-nin tərkibindən çıxıb özünü müstəqil respublika elan etməsi qərarı bö­yük tarixi əhəmiyyətə malik idi”.

20 yanvar faciəsi, habelə faciədən sonra Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında yaranan yeni tarixi situasiya Heydər Əliyevin Moskvadan vətənə qayıdışı prosesini sürət­lən­­dirdi. 1990-ci il iyulun 20-də o, Bakıya gəldi. Lakin Heydər Əliyevin Bakıda yaşa­masına o zamankı respublika rəhbərliyi səviyyəsində ciddi maneələr və təhlükəsizliyinə təhdidlər ol­du­ğundan iki gün sonra, iyulun 22-də Heydər Əliyev Bakıdan Naxçıvana gəldi. Hə­min gün Naxçıvan şəhərinin mərkəzi meydanında böyük dövlət xa­di­minin vətənə qayıdışı ilə əlaqədar  toplaşan  80 min­dən artıq insanla  izdihamlı gö­rü­şündə ulu öndər qısa çıxışında öz xalqı ilə birlikdə olmaq üçün gəldiyini və başlıca məra­mı­nın bu ağır günlərdə Vətənində olmaq istəyi olduğunu bəyan etdi.

Naxçıvan MSSR Ali So­­­­ve­tinin yeni çağırışının 1990-cı il noyabrın 17-də ke­çi­ri­lən birinci sessiyasına sədrlik deputatlar tərəfindən Heydər Əliyevə həvalə edildi. Ses­siyada Azərbaycan milli dövlətçiliyinin dirçəlişi prosesinin həyata keçirilməsi ilə bağ­lı mə­sə­­­lələr geniş müzakirə olundu. Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Res­pub­li­ka­sı­nın adın­­­­­­dan “Sovet Sosialist” sözləri çıxarıldı və Naxçıvan Muxtar Res­pub­li­ka­sı ad­lan­­dı­­­rıldı. Nax­çı­van MSSR Ali Sovetinin adı dəyişdirilərək Naxçıvan Muxtar Res­pub­­li­ka­sı­­nın Ali Məclisi adlandırıldı. Ali Məclisin birinci sessiyası Azər­bay­­can Xalq Cümhuriyyətinin dövlət rəmzi olan üçrən­­­g­li, ay-ulduzlu bayrağın Nax­çı­van Muxtar Respublikasının Döv­­­­lət bayra­ğı kimi qəbul edilməsi haqqında qərar qəb­ul etdi. Heydər Əliyev sessiyada Azərbaycan Ali Soveti qarşısında qanunvericilik tə­şəb­büsü qay­dasında irəli sürülən təşəbbüsü də elan etdi: “Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məc­li­si­nin qərarı ilə Azər­bay­can Demokratik Res­pub­likasının üçrəngli milli bay­ra­­­ğını Nax­­çı­van Muxtar Respub­li­ka­sı­nın Dövlət bayrağı kimi  qəbul edirik və Azər­baycanın ali ha­­kimiyyət orqanına bunu çatdırırıq. Eyni zamanda Azər­bay­ca­nın ali ha­ki­­miyyət or­qa­nı qarşısında məsələ qoyuruq ki, Azərbaycan Res­pub­lika­sı­­­­nın döv­lət rəmz­ləri haq­qında qərar qəbul etsin”.

Naxçıvan MR Ali Məclisinin 1991-ci il sentyabrın 3-də fövqəladə ses­siyası keçirildi. Həmin gün de­­putatların təkidli xahişi və parlament binası önündə mitinq keçirən xalq küt­lə­lə­ri­nin tələbi ilə Heydər Əliyev Naxçıvan MR Ali Məc­li­si­nin Sədri seçilməyə razılıq verdi. Ali Məclisin sessiyasında bu barədə qə­rar qəbul olundu:  ”Heydər Əlirza oğlu Əli­yev Naxçıvan Muxtar Respubli­ka­sı Ali Məc­­lisinin Səd­ri seçilsin”.

Heydər Əliyevin Ali Məclisə Sədr seçilməsindən dərhal sonra gərgin ictimai-siyasi şəraitdə bir sıra çevik və ciddi qərarlar qəbul olundu. Ali Məclisin 1991-ci il 4 sentyabr tarixli qə­ra­rı ilə sentyabrın 8-ə təyin olunmuş Azərbaycan Respublikası Pre­zi­dentinin seçkilərinin keçirilməsi Naxçıvan MR ərazisində dayandırıl­dı. O zamankı kommunist rejimi bu seçkiləri keçirməklə yalnız öz hakimiyyətini legitimləşdirmək kimi şəxsi və dar mənafeyini güdürdü.  

Belə bir mərhələdə Heydər Əliyev özünün milli birlik və həmrəyliklə bağlı ideyalarını da inkişaf et­dirir və bu birliyin yalnız ölkə hüdudları daxilində deyil, habelə bütün dünyada ya­şa­yan milyonlarla azərbaycanlının simasında təcəssüm etdirilməsini zəruri sayırdı. Bu məq­sədlə onun təşəbbüsü ilə 1991-ci il dekabrın 16-da Naxçıvan MR Ali Məclisi “31 dekabr Dünya Azəri Türklərinin Həmrəylik və Birlik Günü” haqqında qərar qəbul et­di. Bu qərarla “sərhəd hərəkatı” adı ilə tarixə düşmüş 1989-cu il de­kabr ayının sonlarında Azərbaycanın İranla dövlət sərhədlərinin sökülməsi pro­se­si­nin milli mənafelərə uyğun uğurlu şəkildə tarixiləşdirilməsi həyata keçirildi.

1992-ci il Naxçıvan MR üçün çox mürəkkəb və məsu­liy­yət­li il idi. Bu dövrdə Ali Məclisin Sədri Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə Naxçıvanın mü­dafiəsi, so­si­al-iqtisadi və ictimai-siyasi vəziyyətinin yaxşılaşdırılması sahə­sin­də bir sı­ra mü­hüm ad­dımlar atılmışdı. Qonşu Türkiyə və İrana olan səfərləri, həmin səfər­lər za­manı imzalanan iqtisadi-mədəni əməkdaşlıq barədə protokollar, Araz çayı üzə­rin­də Azər­bay­canla (Naxçıvanla) Türkiyə arasında Sədərək-Dilucu “Ümid körpüsü”nün açıl­ma­sı, iki qardaş ölkə ara­sında əla­qə­lərin uzun illərdən sonra bərpa edil­mə­si sonrakı mərhələdə Nax­çı­va­nın yalnız iqti­sadi həyatında deyil, həmçinin siyasi hə­ya­tında da müstəsna rol oynayır.

1993-cü ilin may-iyun aylarında Gəncə hadisələri Azərbaycan dövlətçiliyini məhvolma təhlükəsi, cəmiyyəti isə vətəndaş müharibəsi ilə üz-üzə qoydu. Belə bir vəziyyətdə xalq bütün ümidini Naxçıvan MR Ali Məclisinin Sədri Hey­dər Əliyevə bağladı. Prezident Ə.Elçibəyin xahişi və dəvəti ilə 1993-cü il iyunun 9-da ümummilli lider  Naxçıvandan Bakıya getdi.

Heydər Əliyev 1993-cü il iyun ayının 15-də Azərbaycan parlamentinin iclasında  böyük səs çoxluğu ilə Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri seçildi. 1993-cü il iyun ayının 24-də Milli Məclis 630 № li qərarı ilə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin səlahiyyət­ləri­nin icrasını Ali Sovetin Sədrinə həvalə etdi. 1993-cü il oktyabrın 3-ə təyin olunan növ­bədənkənar prezident seçkilərində 98,8% səslə Heydər Əliyev Azər­baycan Respublikasının Prezidenti seçildi. Bununla da milli dövlətçili­yi­mi­zin xila­sı, müstəqilliyimizin möhkəmləndirilməsi və inkişafı prosesi başlandı.

1997-ci il iyun ayının 27-də Milli Məclis xalqın müxtəlif zümrələrinin, minlərlə se­çicinin müraciətlərini, arzu və istəklərini nəzərə alaraq görkəmli siyasi və dövlət xa­dimi Heydər Əliyevin respublikada hakimiyyətə qayıtdığı 15 iyun gününün Azərbaycan xalqının Milli Qurtuluş Günü elan edilməsi barədə qərar qəbul etdi. Bu qərar Azərbaycanın böyük oğlu, görkəmli siyasi xadim Heydər Əliyevə ümum­xalq məhəbbətinin parlaq təzahürü idi.   

90-cı illərin ortalarında Azərbaycan Respublikası, habelə onun ayrılmaz tərkib hissəsi olan Naxçıvan dövlət quruculuğu sahəsində keyfiyyətcə yeni mərhələyə qə­dəm qoydu. Prezident Heydər Əliyevin sədrliyi ilə 1995-ci il iyun ayının 2-də Kon­s­ti­tu­siya Ko­­mis­­siyası yaradıldı. Komissiya Azərbaycan Respublikasının Kons­ti­tu­siya­sı­nın layi­hə­sini hazırlayıb 1995-ci il oktyabrın 15-də ümumxalq müzakirəsinə ver­di. Müs­təqil Azərbaycan dövlətinin ilk Konstitusiyası 1995-ci il noyabr ayının 12-də re­fe­rendum yolu ilə qəbul olundu. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyası Naxçıvan Muxtar Respublikasına Azər­baycanın tərkibində muxtar dövlət statusu verdi.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti olduğu illərdə Heydər Əliyev Nax­çı­vana xüsusi münasibət bəsləyir və muxtar respublikanın hərtərəfli inkişafı üçün zəruri diq­qət və qayğı göstərirdi. Onun dövlət başçısı kimi Naxçıvana ilk sə­fəri 1996-cı ilin oktyabrında həyata keçirildi. Naxçıvanda həmişəki kimi böyük məhəbbət və hərarətlə qarşılanan Heydər Əliyev Naxçıvana olan münasibətini belə açıqlamışdı: ”Məni nax­çı­vanlılara bağlayan təkcə bu torpaqda doğulma­ğım, böyüyüb həyata atılmam de­yil, həm də muxtar respublika üçün ağır dövrdə – 1990-1993-cü illərdə onlarla bir yerdə ya­şamam, Naxçıvanı birgə qorumam idi” .

Səfər zamanı böyük Azərbaycan şairi və dramaturqu H.Cavidin qəbri üzə­rin­də tikilmiş məqbərənin açılışında iştirak edən Prezident Heydər Əliyev ictimaiyyətin nü­ma­yəndələri, əsgər və zabitlərlə, Ali Məclisin üzvləri ilə görüşlər keçirdi.

Naxçıvanın muxtariyyət statusuna həmişə böyük əhəmiyyət verən Prezident Hey­dər Əliyev 1999-cu il fevralın 4-də “Naxçıvan Mux­tar Respublikasının 75 illi­yi­nin keçirilməsi haqqında” Fərman, fevralın 12-də isə “Nax­­­­çıvan Muxtar Res­pub­li­ka­sı­nın 75 illik yubileyi üzrə dövlət komissiyasının təd­bir­lər planı haqqında” Sərəncam imzaladı. 1999-cu ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasının təşkil edilməsinin 75 illiyi ilə əlaqə­dar Bakı şəhərində, müxtəlif rayonlarda tədbirlər, elmi konfranslar keçirildi. Heydər Əliyev Naxçıvan MR-nın 75 illiyi münasibətilə keçi­ri­lən dövlət təd­bir­lə­rində iştirak etmək üçün 1999-cu il oktyabr ayının 10-da Nax­­çı­va­­­­na gəldi,  yeni müəssisələrin açılışında iştirak edən ulu öndər muxtariyyətin yubileyinə həsr edilmiş təntənəli mərasimdə geniş və əhatəli nitq söylədi.

Prezident Heydər Əliyevin Naxçıvana növbəti səfəri 2002-ci il iyunun 15-də oldu. O, Naxçıvanda Olimpiya-İdman Kompleksinin açılışında, “N” saylı hərbi his­sə­də keçirilən tədbirdə,   görkəmli Azər­bay­can rəssamı Bəhruz Kəngərlinin xatirəsinə yaradılmış muzeyin açılış mərasimində iştirak və çıxış etdi.

Heydər Əliyev 2002-ci il avqust ayının 10-da Naxçıvana həmin ildə ikinci, ümu­miyyətlə isə, Prezident kimi dördüncü dəfə səfər etdi. Ümumiyyətlə, Heydər Əliyev Azərbaycan Res­pub­li­ka­sının Prezidenti olduğu 1993-2003-cü illərdə Naxçıvana böyük qayğı ilə yanaşmış, mux­tar respublikanın siyasi-hüquqi, sosial-iqtisadi, elmi-mədəni cəhətdən yüksəlişi və tə­rəqqisi yolunda mühüm qərarlar qəbul etmiş, ardıcıl tədbirlər hə­ya­­ta keçir­mişdir. Bu gün də muxtar respublika Heydər Əliyev ideyalarını rəhbər tutmaqla  ardıcıl inkişaf etdirilir.

Bir sözlə, Heydər Əliyev Azərbaycanın XX əsr tarixinə müdriklik, vətənpərvərlik, insanlıq kimi bəşəri dəyərləri bəxş etdi.  Eyni zamanda, xalq-rəhbər birliyinin yenilməzliyini həqiqətə çevirdi.

Fəxriyyə  Cəfərova

Naxçıvan Müəllimlər İnstitutu  

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent