Bəzən bir məscidin divarındakı yazı sadəcə kitabə olmur. Bəzən daşlara həkk olunan bir neçə kəlmə illər sonra bütöv bir xalqın yaşadığı tarixin mənəvi ifadəsinə çevrilir.

Ağdam Cümə məscidinin divarlarında həkk olunan Qurani-Kərim ayələrinə bu prizmadan baxdıqda qarşımıza üç mühüm anlayış çıxır: iman, səy və fəth.

Məscidin üzərindəki “Lə iləhə illəllah” kəlməsi İslamın təməl həqiqətini ifadə edir. “Əliyyən Vəliyullah” ifadəsi isə Əhli-beyt məktəbinin mühüm anlayışlarından biridir. Bu yazılar insanın mənəvi başlanğıcını – imanı göstərir.

Daha sonra diqqəti “Həqiqətən, Biz sənə açıq-aşkar bir fəth bəxş etdik” ayəsi cəlb edir. Bu, Qurani-Kərimin “Fəth” surəsinin ilk ayəsidir.

Burada qəribə və düşündürücü bir simvolika yaranır.

İllərlə işğal altında qalan, dağıdılan və həsrətlə gözlənilən Ağdamın Cümə məscidinin divarında məhz “Fəth” surəsinin ayəsi dayanırdı. Sanki tarix boyu daşlara həkk olunmuş bu söz həmin günün gələcəyini səssizcə gözləyirdi.

Və həmin gün gəldi.

Azərbaycan Ordusu torpaqlarımızı işğaldan azad etdi. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda üçrəngli Azərbaycan bayrağı dalğalandı. Ağdam öz sahibinə qovuşdu.

Bu qələbənin siyasi və hərbi rəhbəri isə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Ali Baş Komandan İlham Əliyev oldu.

Ağdam Cümə məscidinin qarşısında Azərbaycan bayrağının ucaldılması, Prezident İlham Əliyevin məsciddə Qurani-Kərimlə bağlı etdiyi jest və illər sonra “Fəth” sözünün yazıldığı həmin məkanda Azərbaycanın qayıdışının gerçəkləşməsi bu kitabəyə tamam başqa məna qazandırdı.

Burada söhbət, əlbəttə, müqəddəs ayənin hər hansı şəxsə aid edilməsindən deyil, tarixin yaratdığı mənəvi paraleldən gedir. Quranda “fəth” Allahın bəxş etdiyi qələbə və açılış anlayışıdır. Azərbaycan xalqının Qarabağa qayıdışı isə uzun və ağır bir mübarizənin nəticəsi kimi tarixə düşdü.

Bu qələbənin arxasında isə məscidin başqa bir yazısı dayanır:

“İnsan üçün öz zəhmətindən başqa bir şey yoxdur.”

Bu, “Nəcm” surəsinin 39-cu ayəsidir.

İllərlə davam edən həsrət, mübarizə, şəhidlərin fədakarlığı, qazilərin keçdiyi ağır sınaqlar və Azərbaycan əsgərinin döyüş yolu bu ayənin mənasını Qarabağ tarixinin fonunda daha da düşündürücü edir.

Beləliklə, Ağdam Cümə məscidinin divarlarına sanki bir həyat düsturu həkk olunub:

İman → Səy → Fəth.

İman insana yol göstərir.

Səy həmin yolda mübarizə aparmaq gücü verir.

Fəth isə uzun yolun sonunda əldə olunan qələbəni ifadə edir.

Bu baxımdan Ağdam Cümə məscidindəki “Fəth” ayəsi bu gün təkcə dini mətn kimi deyil, Qarabağın taleyi ilə bağlı xüsusi mənəvi assosiasiya yaradan bir kitabə kimi də diqqət çəkir.

Çünki həmin məscidin divarında illər əvvəl yazılan “Fəth” sözü bu gün azad Ağdamın fonunda tamam başqa cür oxunur.

Və tarixə nəzər salanda görürük ki, bu fəthə gedən yolun başında inam, yolun özündə səy, sonunda isə qələbə dayanıb.

Azərbaycanın Qarabağa qayıdışı bu baxımdan yalnız hərbi hadisə deyil, həm də böyük tarixi dönüş nöqtəsidir. Prezident, Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Ordusunun qazandığı Zəfər nəticəsində Ağdam da daxil olmaqla işğaldan azad edilmiş ərazilərimizdə yeni həyat qurulur.

Bəlkə də Ağdam Cümə məscidinin daşlarına həkk olunan bu üç anlayışın ən təsirli tərəfi elə budur:

İMAN — SƏY — FƏTH.

Daşlarda yazıldı.

Tarixdə yaşandı.

Və bu gün azad Qarabağda öz mənasını tapdı.

Allah Vətən uğrunda canından keçən bütün şəhidlərimizə rəhmət eləsin, qazilərimizə şəfa versin. Azad edilmiş torpaqlarımızda sülh, əmin-amanlıq və bərəkət daim olsun.

Əli ORUCOV

Naxçıvan MR Qazısı yanında Şuranın sədri