Azərbaycanın müasir tarixində elə günlər vardır ki, onların əhəmiyyəti yalnız baş verdiyi tarixi dövrlə məhdudlaşmır, sonrakı siyasi və ictimai proseslərin istiqamətinə də təsir göstərir. 3 oktyabr 1993-cü il Azərbaycan xalqının yaddaşında məhz belə mühüm tarixlərdən biri kimi yer alır. Həmin gün keçirilmiş prezident seçkilərində Ulu önder Heydər Əliyevin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsi müstəqilliyin ilk illərində ölkənin siyasi həyatında mühüm mərhələnin başlanmasına səbəb olmuşdur. Bu hadisənin mahiyyətini daha dərindən anlamaq üçün 1993-cü ilin siyasi mənzərəsinə, Azərbaycanın qarşılaşdığı çətinliklərə və həmin tarixdən sonra həyata keçirilən dövlət quruculuğu tədbirlərinə nəzər salmaq zəruridir.

Azərbaycan 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra yeni və mürəkkəb tarixi mərhələyə qədəm qoymuşdu. Sovet siyasi və iqtisadi sistemindən ayrılaraq müstəqil dövlət qurmaq heç də asan proses deyildi. Qarşıda dövlət idarəçiliyinin yenidən təşkili, milli iqtisadi sistemin yaradılması, ordunun formalaşdırılması, ölkənin beynəlxalq əlaqələrinin qurulması və milli təhlükəsizliyin təmin olunması kimi çoxsaylı vəzifələr dayanırdı. Eyni zamanda, Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin yaratdığı hərbi-siyasi vəziyyət, iqtisadi çətinliklər və daxili siyasi qarşıdurmalar müstəqil Azərbaycanın inkişafını ciddi şəkildə çətinləşdirirdi.

1993-cü ilin əvvəllərində ölkədə siyasi vəziyyət daha da mürəkkəbləşmişdi. Müxtəlif siyasi qüvvələr arasında ziddiyyətlərin dərinləşməsi, hakimiyyət daxilində yaranan problemlər və hərbi cəbhədəki ağır vəziyyət cəmiyyətin gələcəklə bağlı narahatlığını artırırdı. Belə bir şəraitdə dövlətin idarə olunmasında sabitliyin və ardıcıllığın təmin edilməsi mühüm məsələyə çevrilmişdi.

Bu dövrdə Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətinin yenidən ölkə miqyasında ön plana çıxması Azərbaycanın sonrakı tarixində mühüm rol oynadı. Heydər Əliyev 1990-cı ildən Naxçıvanda siyasi fəaliyyət göstərmiş, 1991-ci ildə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sədri seçilmişdi. 1992-ci ildə Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis qurultayında partiyanın sədri seçilməsi də onun Azərbaycanın siyasi həyatında rolunun artdığını göstərən mühüm hadisələrdən biri idi.

1993-cü ilin iyununda Heydər Əliyevin Bakıya qayıtması ölkənin siyasi həyatında yeni proseslərin başlanmasına səbəb oldu. İyunun 15-də onun Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri seçilməsi həmin dövrün ən mühüm siyasi hadisələrindən biri idi. Bir neçə gün sonra, iyunun 23-də Milli Məclisin qərarı ilə prezident səlahiyyətləri Heydər Əliyevə həvalə edildi. Beləliklə, iyun ayında başlayan siyasi proses oktyabr ayında keçiriləcək prezident seçkilərinə qədər davam edən yeni idarəçilik mərhələsinin əsasını yaratdı.

Lakin 3 oktyabr 1993-cü il hadisəsini yalnız iyun ayında baş verən siyasi dəyişikliklərin davamı kimi təqdim etmək kifayət deyil. Oktyabr seçkiləri həmin ilin siyasi proseslərinə hüquqi və seçki yolu ilə yeni məzmun qazandırdı. 3 oktyabrda Azərbaycan xalqı ümumxalq səsverməsi yolu ilə Heydər Əliyevi Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçdi. Beləliklə, iyun ayından etibarən dövlət idarəçiliyində əsas siyasi məsuliyyəti daşıyan Heydər Əliyevin fəaliyyəti xalqın verdiyi prezidentlik mandatı ilə yeni mərhələyə keçdi.

3 oktyabr seçkilərinin əhəmiyyətini müəyyən edən əsas amillərdən biri onun Azərbaycanın müstəqilliyinin ilk və ən mürəkkəb illərindən birində keçirilməsi idi. Ölkə bir tərəfdən dövlət müstəqilliyini möhkəmləndirməyə, digər tərəfdən isə hərbi, iqtisadi və siyasi problemləri aradan qaldırmağa çalışırdı. Buna görə də yeni prezident qarşısında yalnız gündəlik idarəçilik məsələləri deyil, müstəqil dövlətin gələcək inkişaf istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi kimi strateji vəzifələr dayanırdı.

Prezident seçkilərindən sonra dövlət quruculuğunun daha sistemli şəkildə aparılması məsələsi gündəmə gəldi. Dövlət idarəçiliyinin möhkəmləndirilməsi, qanunvericilik bazasının təkmilləşdirilməsi, iqtisadi böhranın aradan qaldırılması və ölkənin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi prioritet istiqamətlər sırasında idi.

Həmin dövrdə iqtisadi vəziyyət xüsusilə mürəkkəb idi. Müstəqilliyin ilk illərində istehsalın azalması, iqtisadi əlaqələrin pozulması və maliyyə çətinlikləri ölkənin sosial-iqtisadi həyatına ciddi təsir göstərmişdi. Azərbaycan qarşısında bazar iqtisadiyyatına keçidin hüquqi və iqtisadi əsaslarını yaratmaq vəzifəsi dayanırdı. Bu baxımdan 1993-cü ildən sonra iqtisadi siyasətin daha ardıcıl şəkildə formalaşdırılması dövlət quruculuğunun mühüm istiqamətlərindən birinə çevrildi.

İqtisadi inkişaf strategiyasında Azərbaycanın enerji potensialından istifadə məsələsi xüsusi yer tutdu. 1994-cü il sentyabrın 20-də “Əsrin müqaviləsi”nin imzalanması bu siyasətin mühüm hadisələrindən biri oldu. Müqavilə Azərbaycanın Xəzər dənizindəki neft yataqlarının işlənilməsinə beynəlxalq şirkətlərin cəlb edilməsini nəzərdə tuturdu. Sonrakı dövrdə enerji layihələrinin genişlənməsi Azərbaycanın xarici iqtisadi əlaqələrinin inkişafına və ölkənin beynəlxalq enerji bazarında rolunun artmasına təsir göstərdi.

3 oktyabr 1993-cü ildən sonrakı mərhələdə hüquqi dövlət quruculuğu istiqamətində də mühüm addımlar atıldı. 1995-ci il noyabrın 12-də Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının qəbul edilməsi müstəqil Azərbaycanın hüquqi əsaslarının formalaşması baxımından mühüm tarixi hadisə oldu. Konstitusiya dövlət hakimiyyətinin təşkili, vətəndaşların hüquq və azadlıqları və dövlət idarəçiliyinin əsas prinsiplərini müəyyənləşdirdi. Bu hadisə müstəqillik dövrünün hüquqi inkişafında yeni mərhələ yaratdı.

Azərbaycanın dövlətçilik tarixində 3 oktyabr hadisəsinin əhəmiyyətindən danışarkən xarici siyasət məsələlərini də qeyd etmək lazımdır. Müstəqilliyini yenicə bərpa etmiş Azərbaycan beynəlxalq münasibətlər sistemində öz mövqeyini möhkəmləndirməyə və müxtəlif dövlətlərlə qarşılıqlı əlaqələr yaratmağa çalışırdı. 1993-cü ildən sonrakı dövrdə ölkənin beynəlxalq təşkilatlarla münasibətlərinin inkişaf etdirilməsi, xarici dövlətlərlə siyasi və iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi və Azərbaycanın milli maraqlarının beynəlxalq müstəvidə müdafiəsi dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrildi.

Həmin dövrdə Azərbaycanın qarşısında duran ən ciddi problemlərdən biri Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi idi. Ərazi itkiləri, qaçqın və məcburi köçkün problemi, cəbhə xəttindəki vəziyyət və təhlükəsizlik məsələləri ölkənin siyasi gündəliyində mühüm yer tuturdu. 1994-cü ildə atəşkəsin əldə olunması ilə hərbi əməliyyatların intensivliyi dayandı və Azərbaycan üçün siyasi-diplomatik və iqtisadi sahələrdə daha geniş fəaliyyət imkanları yarandı. Bu mərhələdə ölkənin hərbi potensialının gücləndirilməsi və nizami ordu quruculuğunun inkişaf etdirilməsi də mühüm vəzifələrdən biri kimi qarşıya qoyuldu.

3 oktyabr tarixinin tarixi əhəmiyyəti həm də onun dövlət idarəçiliyində uzunmüddətli siyasi kursun formalaşması ilə bağlıdır. 1993–2003-cü illər ərzində Azərbaycanda müxtəlif sahələr üzrə islahatlar aparıldı. Dövlət idarəçiliyi, iqtisadiyyat, hüquq, xarici siyasət, ordu quruculuğu və sosial siyasət sahələrində həyata keçirilən tədbirlər müstəqil dövlətin möhkəmləndirilməsinə yönəldilmişdi.

Bu baxımdan 3 oktyabr 1993-cü il yalnız seçki tarixindən ibarət deyil. Həmin tarix Azərbaycanın müstəqillik tarixində siyasi məsuliyyətin xalqın ümumxalq səsverməsi ilə müəyyənləşdirildiyi və ölkənin gələcək inkişaf istiqamətlərinin formalaşmağa başladığı mərhələni ifadə edir. Tarixi hadisənin əhəmiyyətini məhz onun baş verdiyi şərait və sonrakı proseslərlə birlikdə nəzərdən keçirmək mümkündür.

3 oktyabr hadisəsinin Naxçıvanla bağlı xüsusi məqamları da vardır. Heydər Əliyevin 1990–1993-cü illərdə Naxçıvanda siyasi fəaliyyəti onun ölkə miqyasında yenidən siyasi fəaliyyətə başlamasından əvvəlki mühüm mərhələ idi. Naxçıvan Ali Məclisinin sədri kimi fəaliyyəti dövründə qəbul edilən qərarlar onun dövlətçilik baxışlarının formalaşması və siyasi fəaliyyətinin genişlənməsi baxımından diqqəti cəlb edir. 1993-cü ildə Naxçıvandan Bakıya qayıdışından sonra baş verən siyasi proseslər isə onun prezident seçilməsi ilə nəticələndi.

3 oktyabr 1993-cü il tarixinin müasir Azərbaycan üçün aktuallığı ondan ibarətdir ki, həmin tarix müstəqilliyin ilk illərində dövlət quruculuğunun hansı mürəkkəb şəraitdə həyata keçirildiyini xatırladır. Bu tarixi mərhələni öyrənmək müstəqil dövlətin formalaşması prosesinin yalnız siyasi rəhbərliyin dəyişməsi ilə məhdudlaşmadığını, eyni zamanda hüquqi, iqtisadi, hərbi və diplomatik sahələrdə geniş dəyişikliklər tələb etdiyini göstərir.

Heydər Əliyevin prezident seçilməsindən sonra Azərbaycanın dövlətçilik tarixində mühüm dəyişikliklər baş verdi. Dövlət idarəçiliyinin möhkəmləndirilməsi, iqtisadi inkişaf strategiyasının hazırlanması, beynəlxalq əlaqələrin genişləndirilməsi və hüquqi bazanın yenilənməsi istiqamətində addımlar atıldı. Sonrakı illərdə həyata keçirilən enerji layihələri və iqtisadi proqramlar Azərbaycanın regional və beynəlxalq əlaqələrinin genişlənməsinə şərait yaratdı.

1993-cü il hadisələrinin sonrakı Azərbaycan tarixi ilə əlaqəsi xüsusilə 1990-cı illərin ortalarından etibarən daha aydın görünməyə başladı. Dövlət quruculuğunun hüquqi əsaslarının möhkəmləndirilməsi, iqtisadi sabitliyin yaradılması və beynəlxalq əlaqələrin genişləndirilməsi ölkənin inkişaf gündəliyinin əsas istiqamətlərinə çevrildi. Bu proseslərin hamısını yalnız bir tarixi hadisənin nəticəsi kimi təqdim etmək düzgün olmaz; onların formalaşmasında müxtəlif siyasi, iqtisadi və regional amillər də iştirak etmişdir. Lakin 3 oktyabr 1993-cü il həmin uzunmüddətli prosesin mühüm siyasi başlanğıc nöqtələrindən biri kimi Azərbaycan tarixində xüsusi yer tutur.

Bu tarixin yaddaşda yaşadılması həm də müstəqilliyin ilk illərində dövlət quruculuğunun hansı mərhələlərdən keçdiyini yeni nəsillərə çatdırmaq baxımından əhəmiyyətlidir. Tarixi yaddaş yalnız hadisələrin tarixini bilməklə kifayətlənmir; həmin hadisələrin səbəblərini, nəticələrini və cəmiyyətin sonrakı inkişafına təsirini anlamağı da tələb edir. 3 oktyabr 1993-cü il bu baxımdan Azərbaycan dövlətçiliyinin müasir mərhələsinin öyrənilməsi üçün mühüm tarixi istinad nöqtəsidir.

Bu gün 3 oktyabr tarixini xatırlayarkən həmin günün Azərbaycan üçün yaratdığı siyasi mərhələyə nəzər salmaqla yanaşı, müstəqilliyin qorunmasının və dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsinin uzunmüddətli proses olduğunu da nəzərə almaq vacibdir. 1993-cü ildə qarşıda duran vəzifələr sonrakı illərdə müxtəlif istiqamətlərdə davam etdirildi və Azərbaycan dövlətinin siyasi, iqtisadi və beynəlxalq mövqeyinin formalaşmasına təsir göstərdi.

3 oktyabr 1993-cü il Azərbaycanın müstəqillik tarixində mühüm siyasi hadisə kimi qiymətləndirilə bilər. Həmin gün Heydər Əliyevin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsi iyun ayında başlayan siyasi proseslərin yeni mərhələyə keçməsini təmin etdi. Bu hadisədən sonra dövlət quruculuğunun möhkəmləndirilməsi, iqtisadiyyatın bərpası, hüquqi bazanın formalaşdırılması, milli təhlükəsizliyin gücləndirilməsi və Azərbaycanın beynəlxalq əlaqələrinin inkişaf etdirilməsi istiqamətində ardıcıl proseslər həyata keçirildi.

3 oktyabr 1993-cü il bu gün də Azərbaycan tarixinin mühüm səhifələrindən biri olaraq qalır. Bu tarixin əhəmiyyəti yalnız Ulu öndər  Heydər Əliyevin Prezident seçilməsi faktı ilə deyil, həmin seçkidən sonra Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi qarşısında duran vəzifələrin yeni siyasi mərhələdə həyata keçirilməsi ilə bağlıdır. Bu səbəbdən 3 oktyabrı Azərbaycanın siyasi tarixində yeni səhifənin açıldığı, dövlət quruculuğu proseslərinin daha ardıcıl xarakter aldığı mühüm tarixlərdən biri kimi səciyyələndirmək mümkündür.

Fəxriyyə CƏFƏROVA