XX əsr Azərbaycan tarixində ictimai-siyasi, sosial-iqtisadi və mədəni inkişaf baxımından mühüm mərhələ olmaqla yanaşı, milli dövlətçilik ənənələrinin bərpası və inkişafı baxımından da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu dövr Azərbaycanın siyasi və dövlətçilik tarixində silinməz iz qoymuş görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyəti ilə sıx bağlıdır. Böyük dövlət idarəçiliyi təcrübəsinə malik siyasi xadimin Azərbaycanda yenidən siyasi səhnəyə qayıdışı ölkənin mürəkkəb ictimai-siyasi proseslərinin milli dövlətçilik maraqları istiqamətində inkişafında mühüm amilə çevrildi.

Xüsusilə 1990-cı illərin əvvəllərində Naxçıvanın təhlükəsizliyinin təmin olunması, muxtariyyət statusunun qorunması və möhkəmləndirilməsi, milli dövlətçilik baxımından mühüm qərarların qəbul edilməsi, eləcə də elm, təhsil və mədəniyyətin inkişafı istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər Heydər Əliyevin Naxçıvandakı siyasi fəaliyyəti ilə sıx bağlı olmuşdur.

Naxçıvanın milli dövlətçilik mübarizəsində rolu

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin 1991-ci il sentyabrın 3-də keçirilən fövqəladə sessiyası muxtar respublikanın müasir tarixində mühüm dönüş nöqtələrindən biri oldu. Sessiyada Azərbaycanın tam dövlət müstəqilliyinə nail olmasının zəruriliyi vurğulanır, ölkənin mövcud SSRİ əsasında hər hansı formada yaradılacaq yeni dövlət ittifaqına daxil olmaması mövqeyi ifadə edilirdi [17, 2006, 1 noyabr].

Həmin sessiyanın tarixi əhəmiyyəti bununla məhdudlaşmırdı. Deputatların təkidli xahişi və Ali Məclisin binası qarşısında toplaşan insanların tələbi ilə Heydər Əliyev Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri seçildi.

Heydər Əliyev sonralar bu hadisəni xatırlayarkən bildirirdi ki, Azərbaycana hakimiyyətə qayıtmaq məqsədilə deyil, xalqına xidmət etmək və ölkənin ağır günlərində ona kömək göstərmək üçün gəlib. Onun sözlərinə görə, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinə Sədr seçilməsi də öz razılığı olmadan baş vermişdi [17, 2005, 10 may].

Heydər Əliyevin Ali Məclisə Sədr seçilməsi Azərbaycanın milli dövlətçilik maraqları baxımından mühüm hadisə idi. Bu seçimin əhəmiyyəti yalnız onun böyük dövlət idarəçiliyi təcrübəsinə malik olması ilə deyil, həm də milli azadlıq hərəkatının mürəkkəb mərhələsində Naxçıvana gələrək burada dövlətçilik ideyalarının və müstəqillik əzminin möhkəmləndirilməsinə mühüm töhfə verməsi ilə şərtlənirdi.

Parlament qərarları və müstəqillik istiqamətində ilk addımlar

Heydər Əliyevin Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri seçilməsindən sonra muxtar respublikanın siyasi həyatında mühüm qərarlar qəbul edildi.

Ali Məclisin 1991-ci il sentyabrın 4-də qəbul etdiyi qərarla sentyabrın 8-nə təyin edilmiş Azərbaycan Respublikası Prezidentinin seçkilərinin Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisində keçirilməsi dayandırıldı [9, s. 130]. Ali Məclis mürəkkəb ictimai-siyasi şəraitdə prezident seçkilərinin keçirilməsini məqsədəuyğun hesab etməmiş və seçkilərin başqa vaxtda keçirilməsi ilə bağlı Azərbaycan parlamentinə müraciət etmişdi.

Naxçıvan rəhbərliyinin bu qərarı Azərbaycan hakimiyyətinin ciddi narazılığına səbəb oldu. Muxtar respublikanın qərarını dəyişdirməyə məcbur etmək məqsədilə Bakından müxtəlif nümayəndələr Naxçıvana göndərildi. Lakin Ali Məclis öz mövqeyindən geri çəkilmədi. Nəticədə sentyabrın 8-də Azərbaycanda keçirilən prezident seçkiləri Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisində baş tutmadı.

Bu hadisə Naxçıvan parlamentinin həmin dövrdə yalnız yerli idarəetmə orqanı kimi deyil, ölkənin siyasi gələcəyi ilə bağlı prinsipial mövqe nümayiş etdirən mühüm siyasi institut kimi çıxış etdiyini göstərirdi.

1991-ci il sentyabrın 5-də Naxçıvan televiziyası ilə çıxış edən Heydər Əliyev Azərbaycanın bütövlüyü və bölünməzliyi məsələsinə xüsusi diqqət çəkərək Naxçıvan Muxtar Respublikasının Azərbaycan Respublikasının tərkib hissəsi olduğunu vurğuladı. Bununla o, xalqı milli birlik və həmrəyliyə çağırdı.

Həmin günlərin mürəkkəb hərbi-siyasi şəraitində Ali Məclisin sentyabrın 7-də Naxçıvanda Müdafiə Komitəsinin yaradılması barədə qərar qəbul etməsi də muxtar respublikanın təhlükəsizliyinin təmin olunması baxımından mühüm addım idi.

Dövlət müstəqilliyinə gedən yolda Naxçıvan parlamenti

1991-ci il oktyabrın 18-də Azərbaycan Respublikası Ali Soveti tərəfindən “Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında” Konstitusiya Aktının qəbul edilməsi müstəqilliyin hüquqi əsaslarının yaradılması istiqamətində mühüm tarixi hadisə oldu.

Heydər Əliyev “Həyat” qəzetinin 23 oktyabr 1991-ci il tarixli sayında dərc olunmuş teleqramında Naxçıvan əhalisi adından Azərbaycan xalqını bu tarixi hadisə münasibətilə təbrik edərək müstəqilliyə gedən yolda Naxçıvanın mübarizəsini davam etdirəcəyini bildirmişdi.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin qərarları bununla da məhdudlaşmırdı. Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə 1991-ci il dekabrın 16-da Ali Məclis 31 dekabrın Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəyliyi Günü kimi qeyd olunması barədə qərar qəbul etdi [10, s. 271–274]. Bu qərar dünya azərbaycanlılarının milli həmrəyliyi ideyasının siyasi səviyyədə ifadəsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı.

Beləliklə, 1990–1991-ci illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Azərbaycanın müstəqillik tarixinin mühüm siyasi qərarlarının qəbul edildiyi parlament platformasına çevrildi.

Naxçıvanın müdafiəsi və parlament diplomatiyası

1992-ci il Naxçıvan üçün son dərəcə mürəkkəb və məsuliyyətli dövr idi. Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzünün genişləndiyi bir vaxtda Naxçıvan da hərbi təhdidlərlə üz-üzə qalmışdı. Lakin muxtar respublikada xalqla hakimiyyət arasında yaranmış birlik, Ali Məclisin qəbul etdiyi qərarlar və Heydər Əliyevin siyasi-diplomatik fəaliyyəti Naxçıvanın müdafiəsində mühüm rol oynadı.

Bu dövrdə Türkiyə Respublikası və İran İslam Respublikası ilə əlaqələrin genişləndirilməsi də xüsusi əhəmiyyət kəsb edirdi. Heydər Əliyevin Türkiyə və İrana səfərləri zamanı imzalanmış əməkdaşlıq sənədləri Naxçıvanın iqtisadi və sosial vəziyyətinin yaxşılaşdırılması ilə yanaşı, muxtar respublikanın siyasi və strateji mövqeyinin möhkəmlənməsinə də təsir göstərdi.

Araz çayı üzərində Sədərək–Dilucu “Ümid körpüsü”nün açılması isə Azərbaycanla Türkiyə arasında əlaqələrin bərpası baxımından tarixi hadisəyə çevrildi.

Bu dövrdə parlament diplomatiyasının və siyasi iradənin Naxçıvanın təhlükəsizliyinin təmin edilməsində oynadığı rol xüsusilə diqqətəlayiqdir. Ermənistanın hərbi təcavüzü ilə bağlı beynəlxalq ictimaiyyətin məlumatlandırılması və Türkiyə ilə əlaqələrin gücləndirilməsi Naxçıvanın blokada şəraitində dayanıqlılığının təmin olunmasına mühüm təsir göstərdi.

İqtisadi islahatların parlament mərhələsi

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin 1992-ci il aprelin 6-da keçirilən sessiyası iqtisadi islahatlar baxımından da əhəmiyyətli idi. Sessiyada “Zərərlə işləyən kolxoz və sovxozlar haqqında” və “Rentabelli işləyən kolxoz və sovxozların ictimai mal-qarasının özəlləşdirilməsi haqqında” qərarlar qəbul edildi.

Bu qərarlar sovet iqtisadi idarəçilik modelindən yeni iqtisadi münasibətlərə keçid istiqamətində atılan addımlardan biri idi. Naxçıvan parlamentinin iqtisadi münasibətlərin dəyişdirilməsi ilə bağlı təşəbbüsləri muxtar respublikada yeni iqtisadi düşüncənin formalaşmasına xidmət edirdi.

24 oktyabr hadisələri: parlamentin legitim hakimiyyət mövqeyi

1992-ci ilin payızında Naxçıvanın siyasi həyatında daha bir mühüm hadisə baş verdi. Oktyabrın 24-də Naxçıvanda qanunsuz silahlı dəstələrin iştirakı ilə hakimiyyət çevrilişinə cəhd göstərildi. Dövlət orqanlarının və televiziya şirkətinin inzibati binalarının ələ keçirilməsi ilə müşayiət olunan hadisələrin əsas məqsədlərindən biri Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin fəaliyyətinə son qoymaq və Heydər Əliyevi siyasi hakimiyyətdən uzaqlaşdırmaq idi [13, s. 99].

Lakin Naxçıvan əhalisi qanuni hakimiyyətin müdafiəsinə qalxdı və həmin gün qiyamçılar tutduqları inzibati binalardan çıxarıldılar.

Oktyabrın 25-də keçirilən Ali Məclisin fövqəladə sessiyasında hadisələrə siyasi qiymət verildi və ölkə rəhbərliyindən onların hüquqi-siyasi baxımdan qiymətləndirilməsi tələb olundu [5, s. 37]. Ali Məclis Naxçıvan Muxtar Respublikasının konstitusion hüquqlarının toxunulmazlığını bəyan etdi.

Bu hadisə bir daha göstərdi ki, həmin dövrdə Naxçıvan parlamenti muxtar respublikanın konstitusion hüquqlarının və qanuni hakimiyyətin müdafiəsində mühüm siyasi institut kimi çıxış edirdi.

Yeni Azərbaycan Partiyasının Naxçıvanda təsis olunması

1992-ci ilin mürəkkəb siyasi şəraitində Azərbaycanda yeni siyasi qüvvəyə ehtiyac getdikcə artırdı. Bu zərurət cəmiyyətdə formalaşan sosial-siyasi tələblərin nəticəsi idi.

1992-ci il oktyabrın 16-da ölkənin 91 nəfər ziyalısının “Səs” qəzetində dərc olunan “Azərbaycan Sizin sözünüzü gözləyir” adlı müraciəti ilə Heydər Əliyevə Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradılmasına rəhbərlik etmək təklif edildi. Oktyabrın 24-də Heydər Əliyevin həmin müraciətə müsbət cavabı yayımlandı.

Nəticədə 1992-ci il noyabrın 21-də Naxçıvan şəhərində Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindən gəlmiş nümayəndələrin iştirakı ilə Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis konfransı keçirildi. Konfransda partiyanın Proqramı və Nizamnaməsi qəbul edildi, Heydər Əliyev açıq səsvermə yolu ilə partiyanın sədri seçildi.

Konfransda qəbul edilmiş bəyanatda Yeni Azərbaycan Partiyasının parlament tipli siyasi partiya olduğu, qanunun aliliyi, hamının qanun qarşısında bərabərliyi, dövlət və vətəndaşın qarşılıqlı məsuliyyəti, konstitusion normalara hörmət prinsiplərini rəhbər tutduğu qeyd edilirdi [10, s. 513].

Beləliklə, Naxçıvan yalnız Azərbaycanın müstəqillik tarixinin mühüm siyasi qərarlarının qəbul edildiyi məkan deyil, həm də ölkənin siyasi sistemində sonrakı dövrlərdə mühüm rol oynayan siyasi təşkilatlardan birinin yarandığı tarixi mərkəzə çevrildi.

1993-cü il: Naxçıvandan Bakıya və dövlətçiliyin xilası

1993-cü ilin may–iyun aylarında Azərbaycanda yaranmış siyasi böhran ölkəni vətəndaş qarşıdurması və dövlətçiliyin süqutu təhlükəsi ilə üz-üzə qoymuşdu. Gəncədə baş verən hadisələr və hakimiyyətlə silahlı qüvvələr arasında qarşıdurma siyasi böhranı daha da dərinləşdirmişdi.

Belə bir şəraitdə xalqın ümidləri Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Heydər Əliyevə yönəldi. Ölkənin siyasi rəhbərliyi də yaranmış böhrandan çıxış yolunu Heydər Əliyevin Bakıya dəvət edilməsində görməyə başladı.

Prezident Əbülfəz Elçibəyin dəvəti ilə Heydər Əliyev 1993-cü il iyunun 9-da Naxçıvandan Bakıya getdi [9, s. 777].

İyunun 15-də Azərbaycan parlamentinin iclasında Heydər Əliyev böyük səs çoxluğu ilə Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin Sədri seçildi. İyunun 24-də Milli Məclisin qəbul etdiyi 630 nömrəli qərarla Azərbaycan Respublikası Prezidentinin səlahiyyətlərinin icrası Ali Sovetin Sədrinə həvalə edildi [12, s. 438].

Həmin ilin oktyabrın 3-də keçirilən prezident seçkilərində Heydər Əliyevin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsi ilə ölkədə dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi və siyasi sabitliyin təmin olunması istiqamətində yeni mərhələ başlandı.

Beləliklə, Azərbaycanın müstəqil dövlətçilik tarixində Naxçıvanın rolu yalnız muxtar respublikanın sərhədləri ilə məhdudlaşmadı. Naxçıvanda formalaşmış siyasi təcrübə 1993-cü ildə ümumrespublika səviyyəsində siyasi proseslərin istiqamətinə təsir göstərdi.

Milli Qurtuluş Günü və parlamentin tarixi qiymətləndirməsi

1997-ci il iyulun 27-də Milli Məclis xalqın müxtəlif təbəqələrinin və minlərlə seçicinin müraciətlərini nəzərə alaraq iyunun 15-nin Azərbaycan xalqının Milli Qurtuluş Günü elan edilməsi barədə qərar qəbul etdi.

15 iyun tarixinin dövlət səviyyəsində Milli Qurtuluş Günü kimi təsbit olunması 1993-cü ildə Heydər Əliyevin Azərbaycan parlamentinin rəhbərliyinə seçilməsinin ölkənin sonrakı siyasi tarixində oynadığı rola verilən mühüm qiymətlərdən biri oldu.

Konstitusiya quruculuğu və Naxçıvanın muxtariyyət statusu

1990-cı illərin ortalarından etibarən Azərbaycan dövlət quruculuğunda keyfiyyətcə yeni mərhələyə qədəm qoydu. Prezident Heydər Əliyevin sədrliyi ilə 1995-ci il iyunun 2-də Konstitusiya Komissiyası yaradıldı. Hazırlanan layihə 1995-ci il oktyabrın 15-də ümumxalq müzakirəsinə çıxarıldı və həmin il noyabrın 12-də referendum yolu ilə Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası qəbul edildi.

Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında Naxçıvan Muxtar Respublikasına Azərbaycanın tərkibində muxtar dövlət statusu verildi [6, s. 54].

Konstitusiyanın VIII fəslinin Naxçıvan Muxtar Respublikasına həsr edilməsi muxtar respublikanın konstitusion statusunun hüquqi baxımdan təsbit edilməsi istiqamətində mühüm addım idi.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin 1995-ci il dekabrın 23-də qəbul etdiyi qərarla muxtar respublikanın yeni Konstitusiya layihəsini hazırlamaq üçün komissiya yaradıldı. Hazırlanan layihə Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya layihəsini hazırlayan Komissiyaya təqdim edildi və bir neçə il ərzində müxtəlif səviyyələrdə müzakirə olundu.

1998-ci il iyunun 30-da və dekabrın 29-da Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi tərəfindən təsdiqlənən Naxçıvan Muxtar Respublikasının Konstitusiyası dekabrın 29-da Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən imzalandı [1, 1998, 30 dekabr]. Sənəd 1999-cu il yanvarın 8-də nəşr edilərək qüvvəyə mindi.

Bu proses Naxçıvanın parlamentarizm tarixində xüsusi mərhələ təşkil etdi. Çünki muxtar respublikanın qanunvericilik institutu öz konstitusion əsaslarının formalaşdırılmasında birbaşa iştirak etməklə parlamentçilik ənənələrinin inkişafına mühüm töhfə verdi.

Prezident Heydər Əliyevin Naxçıvana münasibəti

Heydər Əliyev Azərbaycan Respublikasının Prezidenti olduğu illərdə Naxçıvanın inkişafına xüsusi diqqət yetirdi. Onun dövlət başçısı kimi Naxçıvana ilk səfəri 1996-cı ilin oktyabrında baş tutdu.

Səfər zamanı Naxçıvanın ictimai-siyasi, sosial-iqtisadi və mədəni həyatı ilə yaxından tanış olan Prezident Heydər Əliyev muxtar respublikanın dövlətçilik tarixindəki rolunu xüsusi vurğulayaraq bildirmişdi:

“Naxçıvan Muxtar Respublikası Azərbaycanın ayrılmaz bir hissəsi kimi milli azadlıq uğrunda, dövlət müstəqilliyimiz uğrunda gedən mübarizədə həmişə ön sırada olmuş, təşəbbüskar olmuşdur.”

Heydər Əliyevin Naxçıvana münasibətində 1990–1993-cü illərdə burada yaşadığı və muxtar respublikanın blokada şəraitində keçirdiyi ağır günlər xüsusi yer tuturdu. O, həmin illəri xatırlayaraq elektrik enerjisinin və istiliyin çatışmadığını, insanların ağır şəraitdə yaşadığını, lakin Naxçıvan əhalisinin dözümlülüyü və dövlətə sədaqəti sayəsində bütün çətinliklərin dəf edildiyini qeyd edirdi [1, 1996, 2 noyabr].

Bu baxımdan Naxçıvanın siyasi tarixində 1990–1993-cü illər yalnız ağır sınaq dövrü deyil, həm də parlament institutunun, milli iradənin və dövlətçilik düşüncəsinin möhkəmləndiyi mühüm mərhələ kimi qiymətləndirilə bilər.

Naxçıvanın 75 illiyi və dövlət səviyyəsində diqqət

Naxçıvanın muxtariyyət statusuna xüsusi əhəmiyyət verən Prezident Heydər Əliyev 1999-cu il fevralın 4-də “Naxçıvan Muxtar Respublikasının 75 illiyinin keçirilməsi haqqında” fərman imzaladı. Fevralın 12-də isə yubiley üzrə Dövlət Komissiyasının tədbirlər planı haqqında sərəncam verildi.

Tədbirlər planında elmi-praktik konfransların, yubiley sessiyalarının, müxtəlif mədəni tədbirlərin, sərgi və festivalların keçirilməsi, eləcə də Naxçıvanın tarixinə dair nəşrlərin hazırlanması nəzərdə tutulmuşdu.

1999-cu ilin oktyabrında Naxçıvan Muxtar Respublikasının 75 illik yubileyi ilə bağlı keçirilən dövlət tədbirlərində iştirak edən Heydər Əliyev muxtar respublikanın keçdiyi tarixi yola toxunaraq Naxçıvanın bütün çətinliklərə baxmayaraq yaşadığını və inkişaf etdiyini vurğuladı [4, s. 174].

Oktyabrın 12-də keçirilən təntənəli yubiley iclasında isə Naxçıvanın blokada şəraitində belə Türkiyə və İranla əlaqələrini genişləndirərək inkişaf etdiyini qeyd etdi [11, s. 150].

Naxçıvanın elmi və sosial inkişafı

Heydər Əliyevin Prezident kimi Naxçıvana növbəti səfərləri də muxtar respublikanın sosial, iqtisadi, elmi və mədəni inkişafı baxımından mühüm qərarlarla yadda qaldı.

2002-ci il iyunun 15-də Naxçıvana səfəri zamanı Prezident Olimpiya İdman Kompleksinin açılışında iştirak etdi, hərbi hissələrdə və Cəmşid Naxçıvanski adına Hərbi Liseyin Naxçıvan filialında görüşlər keçirdi. İyunun 17-də hərbi hissələrin komandirləri ilə müşavirə keçirildi, iyunun 18-də isə Bəhruz Kəngərlinin xatirəsinə yaradılmış muzeyin açılışında iştirak etdi.

2002-ci ilin avqustunda Naxçıvana növbəti səfəri zamanı isə Şahbuz rayon ictimaiyyəti ilə görüşən Prezident muxtar respublikanın inkişafından danışaraq onun göstəricilərinin Azərbaycanın digər bölgələrindən geri qalmadığını vurğuladı [1, 2002, 13 avqust].

Həmin səfər zamanı Naxçıvan Hava Limanının yenidən qurulması, Vayxır su anbarında bərpa və yenidənqurma işləri, eləcə də digər sosial və infrastruktur məsələləri müzakirə edildi. Avqustun 14-də Sədərək, Şərur və Babək rayonlarının sakinləri ilə görüşlər keçirildi.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2002-ci il avqustun 7-də AMEA Naxçıvan Bölməsinin yaradılması haqqında sərəncam imzalaması isə muxtar respublikada elmi potensialın inkişafı baxımından mühüm hadisə oldu.

Naxçıvan və Azərbaycan parlamentarizmi: tarixi nəticələr

Heydər Əliyevin 1990–1993-cü illərdə Naxçıvandakı siyasi fəaliyyəti və Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin həmin dövrdə qəbul etdiyi qərarlar Azərbaycanın müstəqillik tarixinin mühüm səhifələrindən birini təşkil edir.

Naxçıvan parlamenti həmin illərdə muxtar respublikanın təhlükəsizliyinin təmin olunması, milli dövlətçilik ideyalarının qorunması, Azərbaycanın müstəqilliyi istiqamətində siyasi iradənin ifadə edilməsi, milli həmrəyliyin möhkəmləndirilməsi, iqtisadi islahatların başlanması və muxtariyyət statusunun müdafiəsi kimi bir sıra strateji məsələlərdə mühüm rol oynadı.

Naxçıvanın bu tarixdəki rolu 1993-cü ildən sonra da davam etdi. Heydər Əliyevin Azərbaycan rəhbərliyinə qayıdışı ilə ölkənin siyasi və parlament həyatında yeni mərhələ başlandı. Azərbaycan parlamenti artıq müstəqil dövlətin qanunverici hakimiyyət institutu kimi fəaliyyət göstərərək dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi, hüquqi dövlət quruculuğu və yeni siyasi sistemin formalaşdırılması prosesində mühüm rol oynadı.

Naxçıvanın parlamentarizm tarixindəki xüsusi yeri isə onunla bağlıdır ki, müstəqilliyin bərpasına gedən ən mürəkkəb və taleyüklü mərhələlərdən birində muxtar respublikanın Ali Məclisi milli iradənin ifadə olunduğu əsas siyasi platformalardan birinə çevrildi.

1990-cı illərin əvvəllərində Naxçıvanda qəbul edilmiş qərarlar, milli həmrəylik və dövlət müstəqilliyi istiqamətində atılmış addımlar, muxtariyyətin konstitusion əsaslarının möhkəmləndirilməsi və 1993-cü ildə Heydər Əliyevin Naxçıvandan Azərbaycan siyasi hakimiyyətinin mərkəzinə qayıdışı bu tarixi prosesin bir-biri ilə bağlı mühüm həlqələridir.

Bu mənada Naxçıvanın Azərbaycan parlamentarizmi tarixində yeri yalnız onun muxtar respublika kimi qanunverici orqana malik olması ilə ölçülə bilməz. Naxçıvan parlamenti Azərbaycanın müstəqilliyinin bərpası, milli dövlətçilik ideyasının möhkəmləndirilməsi və konstitusion quruculuq prosesində mühüm siyasi qərarların qəbul edildiyi tarixi məkandır.

Heydər Əliyevin 1996-cı ildə Naxçıvanda səsləndirdiyi fikirlər bu tarixi rolu ümumiləşdirərək Naxçıvanın Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi uğrunda mübarizədəki mövqeyini aydın ifadə edir: Naxçıvan milli azadlıq və dövlət müstəqilliyi uğrunda mübarizədə Azərbaycanın ön sıralarında olmuş, bu mübarizənin dayaqlarından birinə çevrilmişdir.

Beləliklə, Azərbaycan parlamentarizminin müasir tarixini Naxçıvanın siyasi və parlament təcrübəsindən kənarda təsəvvür etmək mümkün deyil. Naxçıvanın 1990-cı illərin əvvəllərində keçdiyi mürəkkəb siyasi yol, Ali Məclisin qəbul etdiyi tarixi qərarlar və burada formalaşmış dövlətçilik iradəsi Azərbaycanın müstəqil dövlətçilik tarixinin ayrılmaz tərkib hissəsidir.

Ədəbiyyat

1. “Azərbaycan” qəzeti.
2. Azərbaycan Respublikası – 1991–2001. Bakı: XXI-Yeni nəşr evi, 2001, 360 s.
3. Əliyev H.Ə. Müstəqilliyimiz əbədidir. 43 cilddə. Bakı: Azərnəşr, VII c., 1998, 520 s.
4. Əliyev H.Ə. Müstəqilliyimiz əbədidir. 43 cilddə. Bakı: Azərnəşr, XXII c., 2007, 528 s.
5. Hacıyev İ.M. Naxçıvan Muxtar Respublikasında siyasi proseslər (1988–2007-ci illər) // Naxçıvan bu gün: islahatlar, perspektivlər. Bakı: Nurlan, 2008, s. 31–45.
6. Hacıyev İ.M. Naxçıvan Muxtar Respublikasının ictimai-siyasi həyatı, sosial-iqtisadi və mədəni inkişafı (1991–2011-ci illər). Naxçıvan: “Əcəmi” NPB, 2011, 272 s.
7. Heydər Əliyev. Şəxsi mövqe. Bakı: Azərbaycan, 1994, 24 s.
8. Hüseynova İ.M. Müstəqilliyimizin təminatçısı. Bakı: Təhsil, 2003, 504 s.
9. Qayıdış (1990–1993). Sənədlər toplusu. Bakı: Azərbaycan, 1996, 780 s.
10. Qayıdış (1990–1993). Sənədlər toplusu. Təkmilləşdirilmiş və yenidən işlənmiş ikinci nəşr. Bakı: Azərbaycan, 2008, 840 s.
11. Qədim Naxçıvanda bayram – 75. Bakı: Azərbaycan, 1999, 288 s.
12. Qətiyyətin təntənəsi (sənədli xronika). Tərtibçi Ş.Yaqubov. Bakı: Qorqud, 1995, 846 s.
13. Məmmədov M.Y. Naxçıvan Muxtar Respublikasında ictimai-siyasi proseslər (1988–2005-ci illər). Bakı: Şirvannəşr, 2005, 208 s.
14. Ömrün üç günü. Bakı: Ergin, 1997, 90 s.
15. “Səs” qəzeti.
16. “Sovet Naxçıvanı” qəzeti.
17. “Şərq qapısı” qəzeti.

Fəxriyyə CƏFƏROVA