Qanunun aliliyi və dövlətçilik ənənələri ilə ədalətli cəmiyyətə doğru

Qanunun aliliyi və dövlətçilik ənənələri ilə ədalətli cəmiyyətə doğru

17 Noyabr 2026

Hər bir dövlətin gücü yalnız iqtisadi imkanları, siyasi nüfuzu və maddi sərvətləri ilə deyil, həm də hüquqi əsaslarının möhkəmliyi, vətəndaşlarının hüquq və azadlıqlarının qorunması, cəmiyyətdə qanuna hörmət və ədalət prinsiplərinin nə dərəcədə təmin olunması ilə ölçülür. Qanunun aliliyinin qorunduğu, hər kəsin hüquq qarşısında bərabərliyinin təmin edildiyi cəmiyyətlərdə dövlətə inam möhkəmlənir, ictimai münasibətlər hüquqi çərçivədə tənzimlənir və davamlı inkişaf üçün etibarlı zəmin yaranır. Bu baxımdan ədliyyə sistemi hüquqi dövlət quruculuğunun mühüm istiqamətlərindən biri, dövlətçilik ənənələrinin qorunmasına və inkişafına xidmət edən vacib institusional sahədir.

Azərbaycanın dövlətçilik tarixində ədliyyə orqanlarının özünəməxsus yeri vardır. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması ilə milli dövlət idarəçiliyinin əsasları formalaşdırılarkən ədliyyə sisteminin təşkili də mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir. 1918-ci il mayın 28-də müstəqilliyini elan edən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hökumət strukturlarında Ədliyyə Nazirliyi təsis edilmiş, həmin il noyabrın 22-də nazirliyin Əsasnaməsi təsdiq olunmuşdur. Bu tarix Azərbaycan ədliyyəsinin institusional inkişafında mühüm mərhələ kimi tarixə düşmüşdür.

Azərbaycan xalqının dahi şəxsiyyəti Ümummilli Lider Heydər Əliyevin 2000-ci il noyabrın 11-də imzaladığı Sərəncamla noyabrın 22-si ədliyyə işçilərinin peşə bayramı günü kimi təsis edilmişdir. Bu qərar milli ədliyyə ənənələrinə verilən dəyərin, dövlətçilik tarixinin qorunmasına və hüquqi institutların inkişafına göstərilən diqqətin ifadəsidir. Bu gün 22 noyabr yalnız peşə bayramı deyil, həm də milli ədliyyə tarixini xatırlamaq, hüquqi dövlət quruculuğunda əldə edilmiş təcrübəni qiymətləndirmək və qarşıda duran vəzifələr barədə düşünmək üçün əlamətdar tarixdir.

Hüquqi dövlətin əsas prinsipləri Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında öz əksini tapmışdır. Konstitusiyanın 7-ci maddəsinə əsasən, Azərbaycan dövləti demokratik, hüquqi, dünyəvi, unitar respublikadır. Həmin maddədə dövlət hakimiyyətinin hakimiyyətlərin bölünməsi prinsipi əsasında təşkil edildiyi, qanunvericilik, icra və məhkəmə hakimiyyətlərinin öz səlahiyyətləri çərçivəsində müstəqil fəaliyyət göstərdiyi müəyyən edilir. Konstitusiyanın 12-ci maddəsi insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarının təmin edilməsini dövlətin ali məqsədi kimi müəyyənləşdirir. Bu müddəalar dövlət orqanlarının fəaliyyətinin hüquqi çərçivəsini və dövlət idarəçiliyinin əsas istiqamətlərini müəyyən edən fundamental prinsiplərdir. Qanunun aliliyi yalnız normativ hüquqi aktların mövcudluğu ilə kifayətlənmir. Onun mahiyyəti qanunların aliliyinin dövlət orqanlarının fəaliyyətində və gündəlik ictimai münasibətlərdə təmin olunmasından, insan hüquqlarına hörmət edilməsindən və hüquqi mexanizmlərin səmərəli işləməsindən ibarətdir. Konstitusiyanın 60-cı maddəsi hər kəsin hüquq və azadlıqlarının inzibati qaydada və məhkəmədə müdafiəsinə təminat verir. Bu hüquqi təminat vətəndaşların pozulmuş hüquqlarının müdafiəsi, dövlət orqanlarının qərar və hərəkətlərindən şikayət imkanlarının reallaşdırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyinin fəaliyyəti də qanunvericiliklə müəyyən edilmiş səlahiyyətlər çərçivəsində hüquqi dövlət quruculuğunun inkişafına xidmət edir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2006-cı il 18 aprel tarixli 391 nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi haqqında Əsasnamə” nazirliyin fəaliyyətinin hüquqi əsaslarını, istiqamətlərini və səlahiyyətlərini müəyyən edir. Əsasnamədə nazirliyin fəaliyyətinin insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarına hörmət, qanunçuluq və humanizm prinsipləri əsasında qurulması nəzərdə tutulur. Ədliyyə orqanlarında qulluq keçmənin hüquqi əsaslarını isə 2006-cı il 26 may tarixli “Ədliyyə orqanlarında qulluq keçmə haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu və digər normativ hüquqi aktlar təşkil edir.

Müasir dövrdə ədliyyə sisteminin əhəmiyyəti yalnız hüquqi prosedurların həyata keçirilməsi ilə bitmir. Hüquqi xidmətlərin əlçatanlığının artırılması, qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi, dövlət qeydiyyatı, notariat, məhkəmə ekspertizası və icra sahələrində fəaliyyətin qanunvericiliyin tələblərinə uyğun təşkili hüquqi münasibətlərin düzgün tənzimlənməsinə töhfə verir. Rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi də bu sahədə yeni imkanlar yaradır. Elektron xidmətlərin inkişafı, məlumatların əldə edilməsinin asanlaşdırılması və inzibati proseslərin təkmilləşdirilməsi vətəndaşların hüquqi xidmətlərdən istifadəsini daha rahat edə bilər. Bununla belə, rəqəmsallaşmanın səmərəsi hüquqi təminatların qorunması, məlumatların təhlükəsizliyi və xidmətlərin keyfiyyəti ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Hüquqi dövlət quruculuğunda digər mühüm istiqamət hüquqi maarifləndirmədir. Vətəndaş öz hüquq və vəzifələrini bilmədikdə, hüquqi müdafiə vasitələrindən necə istifadə edəcəyini anlamadıqda və qanunvericilikdə nəzərdə tutulan prosedurlar barədə kifayət qədər məlumat əldə etmədikdə hüquqi imkanlardan tam yararlana bilmir. Buna görə hüquqi maarifləndirmə yalnız hüquqşünasların və dövlət qurumlarının deyil, bütövlükdə cəmiyyətin diqqət yetirməli olduğu məsələdir.

Konstitusiya və qanunvericiliyin əlçatan dildə izah edilməsi, vətəndaşların hüquqi suallarına düzgün istiqamət verilməsi, hüquqi məlumatların etibarlı mənbələr vasitəsilə yayılması hüquq mədəniyyətinin inkişafına xidmət edir. Bu baxımdan Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyinin rəsmi internet resursları və normativ hüquqi aktların dərc olunduğu elektron hüquqi məlumat bazaları əhəmiyyətli informasiya vasitələridir. Hüquqi məlumatların açıq və sistemli təqdim edilməsi vətəndaşlara hüquq və vəzifələrini daha yaxşı anlamaq imkanı yaradır.

Hüquq mədəniyyəti yalnız qanunları bilməkdən ibarət deyil. O, eyni zamanda başqalarının hüquqlarına hörmət etmək, öhdəlikləri vicdanla yerinə yetirmək, mübahisələri qanuni yollarla həll etmək və ictimai münasibətlərdə məsuliyyətli davranmaq deməkdir. Ailədə, təhsil müəssisələrində, iş yerlərində və ictimai mühitdə hüquqa hörmət düşüncəsinin formalaşması cəmiyyətdə qanunçuluğun möhkəmlənməsinə kömək edir. Hüquqi maarifləndirmənin davamlı aparılması isə bu düşüncənin yeni nəsillərə ötürülməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Hüquqi müstəvidə qeyd etmək olar ki, ədliyyə sisteminin inkişafı, qanunun aliliyinin təmin olunması və hüquqi maarifləndirmənin genişləndirilməsi bir-biri ilə sıx bağlı olan proseslərdir. Milli dövlətçilik ənənələrinin qorunması, hüquqi institutların müasirləşdirilməsi və insan hüquqlarına hörmətin gücləndirilməsi dövlətin hüquqi əsaslarının möhkəmlənməsinə xidmət edir. Bu prosesdə qanunvericiliyin tələblərinə riayət olunması ilə yanaşı, cəmiyyətin hüquqi biliklərinin artırılması və vətəndaşların hüquqi məsuliyyətinin gücləndirilməsi də vacibdir.

22 noyabr ədliyyə işçilərinin peşə bayramı günü bu sahədə çalışan insanların əməyinə hörmətin ifadəsi olmaqla yanaşı, hüquqi dövlət quruculuğunun əhəmiyyətini bir daha xatırladır. Ədalətə inamın möhkəmləndiyi, qanunun aliliyinə hörmətin gündəlik həyat normasına çevrildiyi cəmiyyətin formalaşması isə dövlət qurumlarının qanuni və məsuliyyətli fəaliyyəti, hüquqi maarifləndirmə və hər bir vətəndaşın hüquq mədəniyyəti ilə mümkündür. Çünki hüquqi dövlətin möhkəmliyi yalnız qanunların mövcudluğu ilə deyil, onların aliliyinə hörmət, insan hüquqlarının müdafiəsi və ədalət prinsipinə sədaqətlə ölçülür.

Həsən BABAYEV

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin Məhkəmə Ekspertizası Mərkəzinin 

Mühəndis-texniki ekspertiza bölməsinin rəisi, kiçik ədliyyə müşaviri