Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, böyük publisist və yazıçı Məmməd Səid Ordubadinin xatirəsini yaşatmaq məqsədilə 1972-ci il iyunun 16-da ədibin anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə Ordubad şəhərində onun ev-muzeyi yaradılmışdır. Böyük ustadın xatirəsini yaşadan bu muzeyinin yaradılması Azərbaycanın ictimai-mədəni həyatında sadəcə bir məkanın açılışı yox, həm də tarixi yaddaşın bərpası hadisəsi idi. Ədibin ömür yolunu, yaradıcılıq axtarışlarını, şəxsi əşyalarını və dövrün nəfəsini qoruyan bu muzey, bu gün mədəniyyətimiz üçün çoxşaxəli bir əhəmiyyət kəsb edir.

Ordubadın unikal memarlıq üslubunu və tarixi aurasını özündə birləşdirən bu xatirə ocağı bölgənin mədəni turizm potensialının əsas sütunlarından biridir. Bura gələn hər bir yerli və xarici qonaq muzey vasitəsilə bütöv bir dövrün ədəbi intibahını və milli təfəkkürünü tanıyır.

Muzeyin ekspozisiyasında nümayiş etdirilən materiallar arasında Məmməd Səid Ordubadinin çoxşaxəli yaradıcılığını əks etdirən nümunələr xüsusi yer tutur. Bu zəngin irsin mühüm hissələrindən biri də böyük ədibin müxtəlif təxəllüslərlə yazdığı əsərlər və publisistik yazılardır. Hər bir təxəllüs sanki onun həyatının, mübarizəsinin və yaradıcılıq dünyasının ayrı bir səhifəsini açır.

Məmməd Səid Ordubadinin "Molla Nəsrəddin" və o dövrün digər mətbuat orqanlarında istifadə etdiyi təxəllüslərin siyahısı kifayət qədər genişdir. Tədqiqatçılar hələ də onun bəzi anonim yazılarını araşdırırlar, çünki o, izi itirmək üçün çox müxtəlif və bəzən gözlənilməz imzalar seçirdi.

Məmməd Səid Ordubadinin öz doğma yurdunun adını təxəllüs kimi seçməsi sadəcə təsadüfi bir coğrafi mənsubiyyət aktı deyildi. Bu imza onun yaradıcılıq fəlsəfəsinin və milli kimliyinin təməl daşı idi.

Yazıçı bu təxəllüslə Naxçıvan mühitinin, xüsusilə də Ordubadın qədim və zəngin mədəniyyətini, maarifçilik ənənələrini öz çiyinlərində dünyaya daşımışdır. "Dumanlı Təbriz", "Qılınc və Qələm", "Gizli Bakı" kimi fundamental əsərlərin altında imza olaraq dayanan "Ordubadi" kəlməsi bir tərəfdən klassik ədəbi ənənəyə sadiqliyi, digər tərəfdən isə yazıçının öz köklərinə, doğma torpağına olan sonsuz sevgisini ifadə edirdi. O, bu təxəllüslə doğulduğu kiçik, lakin uca ruhlu şəhəri dünya ədəbi xəritəsinin mərkəzlərindən birinə çevirməyi bacardı.

Onun ən çox istifadə etdiyi və az bilinən bəzi təxəllüsləri bunlardır:

Hərdəmxəyal – Bu, onun "vizit kartı" idi. Əsasən kəskin satirik felyetonlarını bu adla yazırdı.

Müdbir – Daha çox ictimai-siyasi məsələlərə toxunanda istifadə edirdi.

Şeypur – Xalqı oyatmağa, qəflət yuxusundan ayılmağa çağıran yazılarında bu imzaya üstünlük verirdi.

Ordubadinin yaradıcılığını araşdıran mütəxəssislər, xüsusilə Qulam Məmmədli müəyyən etmişlər ki, aşağıdakı imzalar da ona məxsusdur:

Qırğı – Bu imza ilə yazdığı yazılar adətən çox qısa, sancıcı və hədəfə birbaşa vuran yazılar olurdu.

Haqqsevər – Daha çox ədalətsizliklərdən və məhkəmə sistemindəki özbaşınalıqlardan bəhs edəndə bu təxəllüsdən istifadə edirdi.

Ordubadi – Öz soyadını bəzən tək halda və ya "M.S. Ordubadi" kimi qeyd etsə də, bəzi ciddi və elmi-publisistik məqalələrində sadəcə yer adını imza kimi qoyurdu.

Rind-i Şeyda – Bu imza onun daha çox lirik və fəlsəfi ruhlu yazılarında, bəzən də məxfi saxlanılan klassik üslublu şeirlərində qarşımıza çıxır.

 Bəzən Ordubadi heç bir ad qoymadan, sadəcə "...", "Biri" və ya "M." kimi tək hərflərlə də çıxış edirdi. Xüsusilə "Molla Nəsrəddin" jurnalında redaksiya heyəti kollektiv işlədiyindən bəzi yazılar imzasız verilirdi, lakin üslub – Ordubad və Naxçıvan dialektlərinin elementləri, spesifik yumor onun qələmini dərhal büruzə verirdi.

Ordubadi təkcə Azərbaycan türkcəsində deyil, həm də fars dilində yazdığı bəzi yazılarda fərqli təxəllüslər seçirdi. Bu, onun Təbrizdə olduğu və Məşrutə hərəkatında iştirak etdiyi illərdə həm yerli əhali ilə rahat ünsiyyət qurmasına, həm də casuslardan qorunmasına xidmət edirdi.

Məmməd Səid Ordubadinin "Molla Nəsrəddin" jurnalı ilə əlaqələri onun ədəbi fəaliyyətinin ən parlaq və kəskin dövrlərindən birini təşkil edir. O, jurnalın ən fəal əməkdaşlarından biri olaraq həm nəsr, həm də nəzm əsərləri ilə çıxış etmişdir.

Ordubadi jurnal vasitəsilə təkcə Bakı və ya Tiflis mühitini deyil, həm də doğulduğu Ordubad, eləcə də Təbriz və bütün Cənubi Azərbaycan həyatını işıqlandırırdı. Onun "Molla Nəsrəddin"dəki yazıları həm də bir növ tarixi salnamə xarakteri daşıyır.

"Molla Nəsrəddin" ruhunda kiçik bir parça (Nümunə):

"Ey mənim müsəlman qardaşım! Sən hələ də elə bilirsən ki, dünya köhnə hamam, köhnə tasdır? Bax, Molla Nəsrəddin gəlib, əlində bir güzgü tutub. O güzgüdə özünü görəndə incimə, çünki güzgü əyri deyil, sadəcə sənin üzün bir az toz-torpaqlıdır..."

Bu gün Məmməd Səid Ordubadinin ev-muzeyində qorunub saxlanılan hər bir sənəd, hər bir kitab və hər bir eksponat böyük ədibin zəngin yaradıcılıq dünyasına işıq salır. Burada nümayiş olunan materiallar göstərir ki, müxtəlif təxəllüslərdən istifadə etməsinə baxmayaraq, Ordubadinin bütün yaradıcılığının mərkəzində vətən sevgisi, maarifçilik ideyaları və milli düşüncə dayanırdı.

Məmməd Səid Ordubadi təxəllüsü Azərbaycanın ədəbi mühitində necə bir ustadlıq və keyfiyyət rəmzidirsə, onun adını daşıyan ev-muzeyi də bu ustadlığın gələcək nəsillərə ötürülməsini təmin edən mənəvi körpüdür. Bu xatirə ocağını yaşatmaq, onun hər bir eksponatına ehtiramla yanaşmaq və fəaliyyətini genişləndirmək hər bir mədəniyyət fədaisinin böyük ədibin ruhu və xalqımızın tarixi qarşısında ən müqəddəs vəzifəsidir.

Sunay FƏRƏCOVA

Məmməd Səid Ordubadinin Ev Muzeyinin elmi işçisi