Azərbaycan tarixində elə günlər vardır ki, onların əhəmiyyəti yalnız bir hadisə ilə məhdudlaşmır, bütöv bir tarixi dövrün məzmununu özündə əks etdirir. 27 Sentyabr da belə tarixlərdən biridir. 2020-ci il sentyabrın 27-si Azərbaycan tarixində Vətən müharibəsinin başladığı gün kimi mühüm yer tutur. Həmin gün başlayan 44 günlük müharibə Azərbaycanın müasir tarixində mühüm dönüş nöqtəsi olmuş, uzun illər davam edən işğal probleminin hərbi-siyasi müstəvidə yeni mərhələyə keçməsinə səbəb olmuşdur. Sonrakı dövrdə isə 27 Sentyabr Vətən müharibəsində həyatını itirmiş şəhidlərin xatirəsinin yad edildiyi Anım Günü kimi təsis edilmişdir. Beləliklə, bu tarix özündə həm müharibənin başlanğıcını, həm Vətən uğrunda mübarizəni, həm də şəhidlərin xatirəsinə ehtiramı birləşdirir.

27 Sentyabrın tarixi mahiyyətini anlamaq üçün Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsinin əvvəlki mərhələlərinə nəzər salmaq zəruridir. 1980-ci illərin sonlarından etibarən Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları və sonrakı hərbi əməliyyatlar nəticəsində Azərbaycan ərazilərinin bir hissəsi işğal olunmuş, yüz minlərlə insan doğma yaşayış yerlərindən məcburi köçkün vəziyyətinə düşmüşdür. Uzun illər ərzində münaqişənin sülh yolu ilə həllinə dair müxtəlif danışıqlar aparılsa da, nəticədə Azərbaycan ərazilərinin işğaldan azad olunması məsələsi həllini tapmamışdır.

Bu uzunmüddətli tarixi proses Azərbaycan cəmiyyətinin yaddaşında dərin iz buraxmışdır. İşğal altında qalan şəhər və kəndlər, doğma yurdlarından ayrı düşən ailələr, dağıdılmış yaşayış məntəqələri və mədəni irsə vurulan zərər milli yaddaşın mühüm hissəsinə çevrilmişdir. Bu baxımdan 27 sentyabr 2020-ci ildə başlayan hərbi əməliyyatlar Azərbaycan cəmiyyətində uzun illər davam edən tarixi prosesin mühüm mərhələsi kimi qəbul edildi.

2020-ci il sentyabrın 27-də Ermənistan silahlı qüvvələrinin müxtəlif istiqamətlərdən Azərbaycan mövqelərini və yaşayış məntəqələrini atəşə tutması nəticəsində hərbi qulluqçular və mülki şəxslər arasında ölən və yaralananlar oldu. Azərbaycan Prezidenti həmin gün hərbi vəziyyət elan edilməsi haqqında Fərman imzaladı və Azərbaycan Ordusu əks-hücum əməliyyatlarına başladı. Rəsmi sənəddə həmin hücumların qarşısının alınması məqsədilə Azərbaycan Ordusunun əks-hücum əməliyyatlarına başladığı qeyd edilir.

Beləliklə, 27 Sentyabr 2020-ci il Vətən müharibəsinin başlanğıc tarixinə çevrildi. Müharibənin ilk günündən Azərbaycan Ordusu cəbhənin müxtəlif istiqamətlərində hərbi əməliyyatlar həyata keçirməyə başladı. İlk gün artıq Füzuli rayonunun Qaraxanbəyli, Qərvənd, kənd Horadiz və Yuxarı Əbdürrəhmanlı, Cəbrayıl rayonunun Böyük Mərcanlı və Nüzgar kəndləri azad edilmiş, Murovdağ istiqamətində bir sıra yüksəkliklər nəzarətə götürülmüşdü.

Müharibənin başlanması Azərbaycan cəmiyyətində böyük həmrəylik yaratdı. Ölkənin müxtəlif bölgələrində yaşayan insanlar ümumi məqsəd ətrafında birləşdilər. Cəbhədə hərbçilər mübarizə aparırdısa, arxa cəbhədə insanlar orduya mənəvi dəstək göstərir, şəhid və yaralı hərbçilərin ailələrinə yardım edir, ümumi milli birlik nümayiş etdirirdilər. Müharibə dövründə formalaşan bu həmrəylik Azərbaycan xalqının tarixi sınaq qarşısında birliyini göstərən mühüm amillərdən biri oldu.

44 günlük müharibənin gedişində cəbhənin müxtəlif istiqamətlərində mühüm hərbi nəticələr əldə edildi. Cəbrayıl istiqamətində aparılan əməliyyatlar nəticəsində rayonun yaşayış məntəqələri və daha sonra Cəbrayıl şəhəri azad edildi. Cəbrayılın azad edilməsi cənub istiqamətində sonrakı hərbi əməliyyatların genişlənməsi baxımından mühüm mərhələ təşkil etdi.

Füzuli istiqamətində də ağır döyüşlər getdi. Füzuli rayonunun kəndlərinin bir-birinin ardınca azad edilməsi və oktyabrın 17-də Füzuli şəhərinin azad olunması Vətən müharibəsinin mühüm hadisələrindən biri oldu. Füzulinin azad edilməsi cənub istiqamətində Azərbaycan Ordusunun irəliləyişinin mühüm nəticəsi kimi tarixə düşdü. Sonrakı dövrdə Füzuli şəhərinin və rayonun yaşayış məntəqələrinin bərpası və yenidən qurulması istiqamətində geniş işlərə başlanıldı.

Müharibənin digər mühüm istiqaməti Hadrut oldu. Hadrut qəsəbəsinin azad edilməsi Azərbaycan Ordusunun cənub istiqamətində irəliləyişində əhəmiyyətli mərhələ təşkil etdi. Bundan sonra Zəngilan və Qubadlı istiqamətlərində hərbi əməliyyatlar davam etdirildi.

Zəngilanın azad edilməsi Vətən müharibəsinin mühüm nəticələrindən biri oldu. Zəngilan şəhəri ilə yanaşı, rayonun Mincivan, Ağbənd və Bartaz qəsəbələri və bir sıra kəndləri də azad edildi. Qubadlı istiqamətində də uğurlu əməliyyatlar aparıldı və oktyabrın 25-də Qubadlı şəhərinin azad edilməsi ilə cənub istiqamətində Azərbaycan Ordusunun nəzarət etdiyi ərazilər daha da genişləndi. Rəsmi məlumatlarda 44 günlük müharibə zamanı Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan və Qubadlı şəhərləri, Hadrut qəsəbəsi, Suqovuşan və çoxsaylı digər yaşayış məntəqələrinin azad edildiyi göstərilir.

Vətən müharibəsinin gedişində Suqovuşanın azad edilməsi də xüsusi əhəmiyyət daşıdı. Suqovuşan istiqamətində əldə edilən hərbi nəticələr Azərbaycan Ordusunun şimal istiqamətində mövqelərinin möhkəmlənməsinə imkan yaratdı. Beləliklə, müharibə dövründə döyüşlər yalnız bir istiqamətdə deyil, müxtəlif cəbhə xəttlərində aparılırdı.

44 günlük müharibənin ən mühüm hadisələrindən biri isə Şuşanın azad edilməsi oldu. Şuşa Azərbaycan tarixində və mədəniyyətində xüsusi yeri olan şəhərdir. Şəhər Azərbaycan ədəbiyyatı, musiqisi, incəsənəti və mədəniyyətinin inkişafında mühüm rol oynamışdır. Buna görə Şuşanın azad edilməsi həm hərbi, həm də tarixi-mədəni baxımdan böyük əhəmiyyət daşıyırdı.

8 noyabr 2020-ci ildə Şuşanın azad edilməsi Vətən müharibəsinin ən mühüm mərhələlərindən birini təşkil etdi. Rəsmi məlumatlarda Şuşanın azad edilməsindən sonra Ermənistanın kapitulyasiya aktını imzalamasına gedən prosesin sürətləndiyi və müharibənin hərbi mərhələsinin başa çatdığı bildirilir.

44 günlük müharibə nəticəsində Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan və Qubadlı şəhərləri, Şuşa şəhəri, Hadrut və Suqovuşan, Zəngilan rayonunun Mincivan, Ağbənd və Bartaz qəsəbələri, müxtəlif rayonların çoxsaylı kəndləri və strateji yüksəklikləri azad edildi. Rəsmi mənbələrdə müharibə zamanı ümumilikdə 300-dən çox yaşayış məntəqəsinin azad edildiyi qeyd olunur.

Burada mühüm bir məqamı da qeyd etmək lazımdır. 44 günlük müharibə zamanı döyüş yolu ilə azad edilən ərazilərlə 10 noyabr 2020-ci il üçtərəfli bəyanatının müddəaları əsasında Azərbaycana qaytarılan ərazilər bir-birindən fərqlənir. Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarının qaytarılması həmin bəyanatın şərtləri əsasında həyata keçirilmişdir. Bu ərazilərin Azərbaycana qaytarılması ilə uzun illər işğal altında olmuş ərazilərin böyük hissəsi Azərbaycanın nəzarətinə keçmişdir.

Beləliklə, 44 günlük müharibənin nəticələri yalnız döyüş meydanındakı hadisələrlə məhdudlaşmadı. Müharibədən sonra işğaldan azad edilmiş ərazilərdə yeni mərhələ – bərpa və yenidənqurma mərhələsi başladı. Dağıdılmış şəhər və kəndlərin yenidən qurulması, yolların, hava limanlarının, elektrik və digər infrastrukturun yaradılması, mədəni-tarixi abidələrin bərpası və insanların öz doğma yurdlarına qayıtması istiqamətində işlər həyata keçirilməyə başladı. Bu gün Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda genişmiqyaslı bərpa işlərinin aparılması  Böyük Qayıdış proqramının icra edildiyini  bildirir.

27 Sentyabrın tarixi əhəmiyyətindən danışarkən şəhidlərin rolunu xüsusi qeyd etmək lazımdır. 44 günlük müharibə Azərbaycan cəmiyyətinə çoxsaylı şəhid və yaralılar bahasına başa gəldi. Vətən müharibəsində həyatını itirən hər bir insanın özünəməxsus həyat hekayəsi vardır. Onların arasında müxtəlif yaşlarda, müxtəlif peşələrə və müxtəlif bölgələrə mənsub insanlar olmuşdur. Onları birləşdirən ümumi cəhət isə Vətən uğrunda döyüşmələri idi.

Şəhidlərin xatirəsinin qorunması milli yaddaşın əsas istiqamətlərindən biridir. Onların adlarının əbədiləşdirilməsi, həyat yollarının öyrənilməsi, ailələri haqqında məlumatların qorunması, şəhidlərə həsr olunmuş kitabların, məqalələrin və sənədli materialların hazırlanması gələcək nəsillər üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Tarixi hadisələr yalnız böyük siyasi qərarlar və hərbi əməliyyatlarla deyil, həmin hadisələri yaşayan və həyatını itirən insanların taleləri ilə də yadda qalır.

Vətən müharibəsi həm də milli birlik anlayışının müasir tarixdəki mühüm nümunələrindən biri oldu. Müharibə dövründə Azərbaycan cəmiyyətinin müxtəlif təbəqələri ümumi məqsəd ətrafında birləşdi. Dövlət, ordu və xalq arasında həmrəylik Vətən müharibəsinin ictimai mənzərəsinin mühüm xüsusiyyətlərindən birinə çevrildi. 2 dekabr 2020-ci ildə Anım Gününün təsis edilməsi haqqında Sərəncamda da xalqın birlik və həmrəylik nümayiş etdirdiyi xüsusi olaraq vurğulanır.

27 Sentyabrın digər mühüm əhəmiyyəti onun gənc nəslin milli-mənəvi tərbiyəsi baxımından əhəmiyyət daşımasıdır. Müasir gənc nəsil 2020-ci il hadisələrini tarix dərsləri, sənədli materiallar, ədəbi-bədii əsərlər və şəhidlərin həyat hekayələri vasitəsilə öyrənir. Bu tarix gənclərə Vətən, dövlət, milli birlik, vətəndaş məsuliyyəti və tarixi yaddaş anlayışlarını izah etmək üçün mühüm imkan yaradır.

Vətənpərvərlik tərbiyəsi də 27 Sentyabrın məzmununda xüsusi yer tutur. Vətənpərvərlik yalnız hərbi xidmət və döyüş meydanı ilə məhdudlaşan anlayış deyil. Öz xalqının tarixini öyrənmək, ana dilini qorumaq, milli mədəniyyətə hörmət etmək, dövlətçilik ənənələrini bilmək, keyfiyyətli təhsil almaq və cəmiyyətə faydalı vətəndaş olmaq da Vətənə bağlılığın mühüm formalarıdır. Bu baxımdan 27 Sentyabrın gənclər arasında qeyd edilməsi milli şüurun formalaşmasına xidmət edən vasitələrdən biri kimi qiymətləndirilə bilər.

Azərbaycanın milli-mənəvi irsində Vətən və qəhrəmanlıq anlayışları qədim tarixə malikdir. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında, aşıq yaradıcılığında, bayatılarda və xalq mahnılarında doğma torpaq, el, yurd, qəhrəmanlıq və Vətənə bağlılıq mövzuları geniş şəkildə əks olunur. Müasir dövrdə Vətən müharibəsi ilə bağlı yaradılan ədəbi və bədii əsərlər də milli yaddaşın yeni tarixi hadisələrlə zənginləşməsinə xidmət edir.

27 Sentyabrın mənəvi mahiyyətini yalnız müharibə ilə məhdudlaşdırmaq da düzgün olmazdı. Bu tarix həm də sülhün, sabitliyin və təhlükəsizliyin əhəmiyyətini dərk etmək baxımından mühüm məna daşıyır. Müharibənin xatirəsini yaşatmaq gələcək nəsillərə müharibənin gətirdiyi itkiləri və insanların həyatında yaratdığı izləri anlatmaqla yanaşı, davamlı sülhün və təhlükəsizliyin dəyərini də xatırladır.

27 Sentyabr Azərbaycan tarixində bir neçə mühüm məqamı özündə birləşdirən tarix kimi formalaşmışdır. 27 Sentyabr 2020-ci ildə Vətən müharibəsinin başladığı gün, 44 günlük müharibənin ilk tarixi nöqtəsidir. Bu tarixdən etibarən Azərbaycan Ordusunun həyata keçirdiyi əməliyyatlar nəticəsində Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı və Şuşa şəhərləri, Hadrut və Suqovuşan qəsəbə və yaşayış məntəqələri, yüzlərlə kənd və strateji yüksəklik azad edilmişdir. Sonrakı mərhələdə Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarının Azərbaycana qaytarılması ilə ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində mühüm nəticə əldə edilmişdir.

Bu tarixi hadisələrin fonunda 27 Sentyabrın Anım Günü kimi təsis edilməsi xüsusi məna daşıyır. Azərbaycan Prezidenti 2 dekabr 2020-ci ildə imzaladığı Sərəncamla hər il sentyabrın 27-nin Azərbaycan Respublikasında Anım Günü kimi qeyd olunmasını müəyyənləşdirib. Sərəncamda bu gün Vətən müharibəsində Azərbaycanın suverenliyi və ərazi bütövlüyü uğrunda canlarını fəda etmiş əsgər və zabitlərə və bütün şəhidlərə dərin ehtiram əlaməti kimi təsis edilmişdir.

Beləliklə, 27 Sentyabr həm başlanğıc, həm mübarizə, həm Zəfərə aparan yol, həm də xatirə günüdür. Bu tarix bir tərəfdən 2020-ci ildə Vətən müharibəsinin başladığı günü, digər tərəfdən isə həmin müharibədə həyatını itirən insanların xatirəsini yaşadır. 27 Sentyabrın Anım Günü kimi qeyd olunması şəhidlərin xatirəsinə ehtiramın dövlət və cəmiyyət səviyyəsində ifadəsidir.

Hər il bu tarixdə şəhidlərin xatirəsinin yad edilməsi Azərbaycan xalqının öz tarixini unutmadığını göstərir. Anım Günü keçmişə ehtiramla yanaşı, gələcək nəsillər qarşısında məsuliyyət hissini də gücləndirir. Şəhidlərin həyat yolu, Vətən müharibəsinin tarixi və işğaldan azad edilmiş ərazilərin keçmişi və bu günü gələcək nəsillərə çatdırılmalı, milli yaddaşın ayrılmaz hissəsi kimi qorunmalıdır.

27 Sentyabr – Anım Günü Azərbaycan xalqının müasir tarixində xüsusi yeri olan, müharibənin başlanğıcını, 44 günlük mübarizəni, işğaldan azad edilmiş torpaqları, şəhidlərin fədakarlığını, milli həmrəyliyi və tarixi yaddaşı bir araya gətirən əlamətdar gündür. 27 sentyabr 2020-ci ildə başlayan hadisələr Azərbaycan tarixində yeni mərhələnin başlanmasına səbəb olmuş, 44 gün ərzində əldə edilən hərbi nəticələr ölkənin ərazi bütövlüyünün bərpası prosesində mühüm rol oynamışdır. Bu tarixi yolun ən böyük mənəvi dəyəri isə Vətən uğrunda həyatını itirən şəhidlərin xatirəsinin əbədiləşdirilməsidir.

Bu gün 27 Sentyabr Azərbaycan xalqına həm tarixi keçmişi, həm Vətən müharibəsinin ağır və mühüm günlərini, həm də şəhidlərin müqəddəs xatirəsini xatırladır. Anım Günü bu mənada yalnız hüzn və xatirə günü deyil, həm də milli yaddaşın qorunması, Vətənə bağlılığın və vətəndaş məsuliyyətinin gələcək nəsillərə ötürülməsi günüdür.

Bu günün ən mühüm mesajlarından biri şəhidlərin xatirəsinə ehtiramın gələcək nəsillərin yaddaşında yaşadılmasıdır. Şəhidlərin fədakarlığı, qazilərin göstərdiyi iradə, hərbçilərin qəhrəmanlığı və xalqın həmrəyliyi Azərbaycanın müasir tarixinin mühüm səhifələrindən biridir. Buna görə də 27 Sentyabr yalnız keçmişə baxış deyil, həm də tarix qarşısında məsuliyyət hissidir.

Anım Günü hər bir Azərbaycan vətəndaşına Vətənin, dövlətin və milli yaddaşın dəyərini xatırladır. Bu günün mahiyyəti şəhidlərin adlarını ehtiramla yad etmək, onların xatirəsini qorumaq və gələcək nəsillərə çatdırmaqdan ibarətdir. 27 Sentyabr Azərbaycan xalqının yaddaşında Vətən müharibəsinin başlanğıc tarixi, şəhidlərə ehtiram günü və Zəfər yolunun mühüm başlanğıc nöqtəsi kimi yaşayacaqdır.

Fəxriyyə CƏFƏROVA