Bu gün qlobal miqyasda baş verən siyasi böhranlar, iqtisadi dalğalanmalar və münaqişələr təsadüfi hadisələr deyil. Dünya, fərqli güc mərkəzlərinin öz maraqlarını diqqətə çatdırdığı və gələcəyin nizamını qurmağa çalışdığı nəhəng bir sistemdir. Bu mürəkkəb mənzərəni anlamaq üçün hadisələrin görünən tərəfinə deyil, pərdəarxası hərəkətverici qüvvələrə və onların toqquşan hədəflərinə nəzər salmaq lazımdır.

Bəşəriyyət tarixi hər zaman güc mərkəzlərinin formalaşması, toqquşması və yenidən qurulması prosesindən ibarət olub. Bu gün şahidi olduğumuz XXI əsr qlobal nizamı isə daha mürəkkəb, sürətli və çoxşaxəli bir rəqabət meydanına çevrilmişdir. Müasir dünyada güclü olmaq təkcə böyük ordulara sahib olmaq demək deyil; bu, həm də coğrafiyaya, resurslara, qabaqcıl texnologiyalara və qlobal institutlara nəzarət etmək bacarığıdır. Dövlətlərin və transmilli qüvvələrin apardığı bu qlobal mübarizə bir neçə əsas sütun üzərində qurulub.

Texnologiyanın inkişafına baxmayaraq, coğrafiya hələ də xarici siyasətin və hərbi strategiyanın taleyini həll edir. Dövlətlər strateji coğrafiyaları, mühüm dəniz yollarını və kritik keçid nöqtələrini (məsələn, Süveyş kanalı, Malakka və Hörmüz boğazları) nəzarətdə saxlamaq üçün amansız bir rəqabət aparırlar. Bu regionlara nəzarət etmək, qlobal ticarətin nəbzini tutmaq və rəqibləri blokada edə bilmək gücü deməkdir. Cənubi Çin dənizi, Yaxın Şərq və Şərqi Avropa kimi kritik regionlarda yaşanan gərginliklər məhz bu geosiyasi nüfuz dairəsi yaratmaq istəyinin birbaşa nəticəsidir. Böyük güclər öz təhlükəsizlik çətirlərini genişləndirməklə digər dövlətlərin hərəkət imkanlarını məhdudlaşdırmağa çalışırlar.

Geosiyasi hədəflərin arxasında duran ən böyük motivasiya qaynağı iqtisadi maraqlardır. Keçmişdə olduğu kimi, bu gün də neft, təbii qaz, şirin su mənbələri və müasir sənayenin can damarı olan nadir torpaq metalları uğrunda mübarizə qlobal siyasəti formalaşdırır. Lakin bu mübarizədə artıq təkcə dövlətlər deyil, dövlətlərdən daha böyük büdcələrə sahib olan transmilli korporasiyalar da aktiv rol oynayır. Qlobal ticarət zəncirləri üzərindəki nəzarət müharibələrin başlamasının, yeni ittifaqların qurulmasının və ya mövcud tərəfdaşlıqların pozulmasının əsas səbəbidir. Resurs zəngini olan regionlar həm böyük investisiyaların, həm də dağıdıcı proksi (vəkalət) müharibələrinin poliqonuna çevrilir.

XXI əsrdə hərbi və iqtisadi gücün təməli rəqəmsal laboratoriyalarda atılır. Süni intellekt, 5G və 6G telekommunikasiya şəbəkələri, kosmik texnologiyalar və ən əsası müasir elektronikanın beyni hesab olunan mikrosxem (çip) istehsalı gələcəyin əsl güc mənbəyidir. Çip istehsalı zəncirində yaşanan kiçik bir axsaqlıq qlobal sənayeni iflic etməyə qadirdir. Süni intellekt sahəsində üstünlük qazanan dövlətlər həm kiberməkanda, həm də pilotsuz hərbi sistemlərdə mütləq üstünlük əldə edirlər. Bu səbəbdən texnoloji hegemonluq uğrunda mübarizə ənənəvi sərhəd münaqişələrini geridə qoyaraq, virtual və elmi müstəvidə yeni bir "Soyuq Müharibə" dalğası yaradıb.

Bütün bu rəqabət və güc nümayişi beynəlxalq hüquq və institutlar müstəvisində qanuniləşdirilməyə çalışılır. Böyük güclər öz iradələrini, iqtisadi və siyasi maraqlarını digər ölkələrə qəbul etdirmək üçün qlobal və regional təşkilatlardan bir alət kimi istifadə edirlər. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı (BMT), Beynəlxalq Valyuta Fondu (BVF) və Dünya Bankı kimi qlobal institutlar onilliklər boyu müəyyən bir nizamı qorumağa xidmət etmişdir. Lakin mövcud nizamın qeyri-bərabər bölgüsünə etiraz olaraq yeni hərbi-siyasi və iqtisadi bloklar formalaşır. Bir tərəfdə ənənəvi Qərb mərkəzli NATO durursa, digər tərəfdə qlobal cənubun və alternativ güc mərkəzlərinin səsi olan BRICS kimi ittifaqlar güclənir. Bu platformalar dövlətlərin öz qaydalarını dünyaya diqtə etmək üçün istifadə etdiyi əsas diplomatik arenalardır.

Bu gün dünya geosiyasəti "Kimin nizamı qurulacaq?" sualı ətrafında formalaşan amansız bir mübarizə meydanına çevrilmişdir. Hər bir qlobal oyunçu bəşəriyyətin gələcəyini öz maraqları, dəyərləri və strateji hədəfləri çərçivəsində yenidən dizayn etməyə çalışır. Bu mübarizədə dörd fərqli dünya vizyonu qarşı-qarşıya gəlir.

ABŞ və müttəfiqləri dolların hegemonluğuna, azad ticarətə və demokratik normalara əsaslanan "Qaydalara Əsaslanan Nizamı" qorumağa çalışırlar.

Pekin "Bir Kəmər, Bir Yol" kimi qlobal infrastruktur layihələri ilə ölkələrin daxili siyasətinə qarışmadan, onları iqtisadi rıçaqlarla özünə bağlamağı hədəfləyir.

Moskva Qərbin qlobal üstünlüyünə son qoyaraq, böyük güclərin öz coğrafiyalarında mütləq söz sahibi olduğu çoxqütblü bir dünya nizamı tələb edir.

Avropa İttifaqı isə hərbi gücdən çox, iqlim standartları, yaşıl enerji keçidi və çoxtərəfli diplomatik müqavilələr vasitəsilə qlobal proseslərə yön vermək niyyətindədir.

Güclərin bu strateji rəqabəti beynəlxalq münasibətləri köklü şəkildə dəyişir. Vahid qlobal sistem artıq parçalanma təhlükəsi ilə üz-üzədir. İqtisadiyyat, texnologiya və təhlükəsizlik sahələrində yaşanan bu qütbləşmə dünyanı yeni bir "Soyuq Müharibə" mərhələsinə sürükləyir. Gələcəyin nizamını hərbi blokların gücü ilə yanaşı, texnoloji üstünlük və iqtisadi dayanıqlılıq müəyyən edəcək. Bu toqquşmanın qalibi isə yalnız öz daxili modelini qoruyan deyil, digər dövlətlərə ən cəlbedici gələcək vəd edən tərəf olacaqdır.

Dünyada baş verənlərin əsl səbəbkarı hər hansı bir şəxs və ya gizli cəmiyyət deyil, dövlətlərin və nəhəng iqtisadi güclərin kollektiv maraqlarıdır. Bu gün qarşımızda dayanan ən böyük sual budur: Böyük güclər dünyanı tamamilə dağıdacaq qlobal bir müharibəyə sürükləyəcək, yoxsa qaçılmaz olan "çoxqütblü yeni nizamda" bir-biri ilə dinc yanaşı yaşamağın rəqabətli düsturunu tapacaqlar? Bəşəriyyətin taleyi məhz bu balansın necə qurulacağından asılıdır.

Əlövsət HÜSEYNQULİYEV

Beynəlxalq Antiterror Birliyi Prezidentinin müşaviri,

Antiterror və təhlükəsizlik üzrə ekspert