İnsan həyatı adla başlayır. Ad sadəcə müraciət vasitəsi deyil, eyni zamanda insanın ilk sosial təqdimatı, kimliyinin mühüm hissəsidir. Valideynlər övladlarına ad seçərkən bəzən ailə ənənələrinə, şəxsi zövqlərinə, bəzən isə müasir tendensiyalara üstünlük verirlər. Son illərdə xüsusilə fərqli və qeyri-adi adlara marağın artdığı müşahidə olunur. Lakin ad seçimi yalnız estetik seçim kimi qiymətləndirilməməlidir — çünki uşağın gələcək sosial həyatı və psixoloji rahatlığı da bu qərandan birbaşa təsirlənə bilər.

Məktəb mühiti: Adın ilk sınaq məkanı

"Adını deyə bilərsən?"

Sinif otağında tez-tez səslənən bu sadə sual bəzi uşaqlar üçün həqiqi bir narahatlıq mənbəyinə çevrilə bilir. Müəllim adın tələffüzündə çətinlik çəkir, onu dəfələrlə təkrar edir; sinifdə pıçıltılar, bəzən isə gülüş səsləri eşidilir. Belə məqamlarda ad artıq sadəcə çağırış vasitəsi olmaqdan çıxaraq bir növ sosial sınağa çevrilir.

Məktəb dövrü uşağın sosial münasibətlərinin formalaşdığı əsas mərhələlərdən biridir. Bu yaş dövründə uşaqlar fərqlilikləri tez hiss edir və bəzən onları zarafat, ya da istehza obyektinə çevirirlər. Adın çətin tələffüz olunması, qeyri-adi səslənməsi və ya mənfi assosiasiya yaratması uşağın özünəinamına və sosial münasibətlərinə dərin iz buraxa bilər.

Bəzən açıq şəkildə lağ edilməsə belə, uşağın hər dəfə öz adını izah etmək və ya düzəltmək məcburiyyətində qalması özlüyündə uzunmüddətli psixoloji təsirlər yarada bilər. Belə kiçik, lakin təkrarlanan anlar zaman keçdikcə uşağın özünə olan münasibətini şəkilləndirə bilər.

Ad və kimlik: Görünməz bir bağ

Psixoloji baxımdan ad insanın kimlik formalaşmasında mühüm rol oynayır. Psixoloq Jean Twenge qeyri-adi ad seçiminin çox vaxt valideynlərin fərqlənmək və özünüifadə ehtiyacından qaynaqlandığını bildirir. Bəzi valideynlər güc, qəhrəmanlıq və ya xüsusi xüsusiyyətlər ifadə edən adlar vasitəsilə övladlarının gələcək obrazını müəyyən etməyə çalışırlar.

Lakin uşağın şəxsiyyəti zamanla, öz yolu ilə formalaşır — valideynlərin gözləntilərindən tamamilə fərqli bir istiqamətdə inkişaf edə bilər. Ad vasitəsilə insanın taleyini müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Əksinə, həddindən artıq mənalar və gözləntilərlə yüklənmiş adlar müəyyən psixoloji təzyiq yarada bilər. Ad uşağın inkişafına istiqamət verən bir yük yox, ona dəstək olan incə bir element olmalıdır.

Sosial mühitdə ilk təsəvvür

Adlar sosial münasibətlərdə insanların bir-biri haqqında ilk təsəvvürlərinin formalaşmasına da ciddi təsir edir. Sosioloq Stanley Lieberson qeyd edir ki, insanlar çox zaman fərqində olmadan adlar üzərindən müəyyən qənaətlər formalaşdırırlar — bu şüursuz bir mexanizmdir, lakin real nəticələr doğurur.

Xüsusilə kollektiv dəyərlərin güclü olduğu cəmiyyətlərdə fərqlilik daha çox diqqət çəkir. Bu isə uşağın məktəb və sosial mühitdə əlavə diqqətlə, bəzən də təzyiqlə üzləşməsinə zəmin yarada bilər. Bu məqamda əsas sual özlüyündə ortaya çıxır: seçilmiş ad uşağın sosial uyğunlaşmasını asanlaşdırır, yoxsa çətinləşdirir?

Hüquqi çərçivə və valideyn məsuliyyəti

Azərbaycanda uşağa ad seçmək valideyn hüququ hesab olunur. Bununla belə, bu hüquq müəyyən məhdudiyyətlərlə tənzimlənir. Qanunvericiliyə əsasən, uşaqlara təhqiredici, gülünc və insan ləyaqətini alçaldan adların verilməsinə yol verilmir.

Lakin hüquqi baxımdan qəbul olunan hər bir ad, sosial baxımdan da uyğun seçim demək deyil. Hüquq müəyyən sərhədlər qoya bilər, lakin uşağın gələcəkdə qarşılaşacağı bütün sosial çətinlikləri əvvəlcədən müəyyən etmək nə hüququn, nə də valideynin gücü çatan bir məsələdir. Bu boşluğu dolduran yalnız məsuliyyətli düşüncədir.

Seçimdən əvvəl bir anlıq dayanmaq

Müasir dövrdə ad seçiminə sosial şəbəkələr, məşhurlar və qlobal mədəni təsirlər də güclü şəkildə təsir göstərir. Bəzən valideynlər xarici və fərqli səslənən adları müasirliyin göstəricisi kimi qəbul edirlər. Digər tərəfdən, "ənənə" adı altında uşaqlara köhnəlmiş və sosial baxımdan çətinliklər yarada biləcək adlar da verilməkdədir.

Əslində əsas məsələ adın köhnə ya müasir olması deyil. Əsas məsələ uşağın gələcək rahatlığının, psixoloji vəziyyətinin və sosial uyğunlaşmasının bu seçim zamanı nəzərə alınmasıdır.

Ad qoymaq valideynin haqqıdır — lakin hər haqq özü ilə müəyyən məsuliyyət daşıyır. Bəlkə də seçim etməzdən əvvəl bir sual kifayətdir:

"Bu ad övladımın həyatını asanlaşdıracaq, yoxsa çətinləşdirəcək?"

Çünki hər həyat bir adla başlayır.

Səriyyə HÜSEYNOVA

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin

Ordubad Rayon Qeydiyyat Şöbəsinin rəisi, 1-ci dərəcəli ədliyyə qulluqçusu