Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin tarixində elə şəxsiyyətlər vardır ki, onların adı yalnız bir sənət sahəsi ilə deyil, bütövlükdə xalqın mədəni inkişafı ilə bağlıdır. Üzeyir Hacıbəyli də belə böyük şəxsiyyətlərdən biridir. O, Azərbaycan professional musiqisinin banisi, dahi bəstəkar, musiqişünas, dramaturq, publisist, pedaqoq və ictimai xadim kimi milli mədəniyyət tariximizdə özünəməxsus və əvəzolunmaz mövqeyə malikdir. Onun çoxşaxəli yaradıcılığı Azərbaycan musiqisinin yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoymasını təmin etmiş, milli musiqi irsinin professional bəstəkarlıq sənəti ilə əlaqələndirilməsi üçün möhkəm zəmin yaratmışdır.

Üzeyir Əbdülhüseyn oğlu Hacıbəyli 1885-ci il sentyabrın 18-də Şuşa şəhərində anadan olmuşdur. Şuşa XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanın mühüm mədəniyyət mərkəzlərindən biri kimi tanınırdı. Belə bir zəngin musiqi və ədəbi mühitdə böyüməsi gələcək bəstəkarın sənət dünyagörüşünün formalaşmasına mühüm təsir göstərmişdir. Uşaqlıq və gənclik illərindən xalq musiqisi, muğam və klassik Şərq ədəbiyyatı ilə yaxından tanış olan Üzeyir Hacıbəyli sonrakı yaradıcılığında bu zəngin mənbələrdən geniş şəkildə bəhrələnmişdir.

Bəstəkarın dünyagörüşünün formalaşmasında təhsilinin də mühüm rolu olmuşdur. O, Qori Müəllimlər Seminariyasında təhsil almış, burada Avropa musiqi mədəniyyəti ilə daha yaxından tanış olmuşdur. Milli musiqi mühiti ilə Avropa professional musiqi ənənələrinin qarşılıqlı əlaqəsi onun gələcək yaradıcılığının əsas istiqamətlərindən birinə çevrilmişdir. Üzeyir Hacıbəyli Azərbaycan xalq musiqisinin zəngin imkanlarını professional musiqinin forma və janrları ilə birləşdirməyin yollarını axtarmışdır.

Üzeyir Hacıbəylinin Azərbaycan musiqi tarixindəki mövqeyini müəyyənləşdirən əsas hadisələrdən biri “Leyli və Məcnun” operasının yaradılmasıdır. 1908-ci ildə səhnəyə qoyulan bu əsər Azərbaycan professional musiqi tarixində yeni dövrün başlanğıcı olmuşdur. Füzulinin məşhur “Leyli və Məcnun” poemasının motivləri əsasında yazılan opera klassik Azərbaycan ədəbiyyatı ilə milli musiqi ənənələrinin və professional teatr sənətinin bir araya gətirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. Əsərdə muğamdan geniş istifadə olunması onun milli xarakterini daha da gücləndirmişdir.

“Leyli və Məcnun” yalnız Üzeyir Hacıbəylinin yaradıcılığında deyil, bütövlükdə Azərbaycan mədəniyyətində mühüm dönüş nöqtəsi oldu. Bəstəkar milli musiqi təfəkkürünü Avropa opera ənənələri ilə yaradıcı şəkildə əlaqələndirməklə Azərbaycan professional bəstəkarlıq məktəbinin əsasını qoydu. Bu əsər sonrakı illərdə Azərbaycan bəstəkarlarının opera janrında fəaliyyət göstərməsi üçün də geniş imkanlar yaratdı.

Üzeyir Hacıbəylinin yaradıcılığında musiqili komediya janrı da xüsusi yer tutur. Onun “Ər və arvad”, “O olmasın, bu olsun” və “Arşın mal alan” musiqili komediyaları Azərbaycan səhnə sənətinin inkişafında mühüm mərhələ təşkil edir. Bu əsərlərdə bəstəkar dövrünün sosial və məişət problemlərini musiqi, yumor və satira vasitəsilə təqdim etmişdir. Xüsusilə “O olmasın, bu olsun” əsərində cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrində mövcud olan sosial münasibətlər və insan xarakterləri canlı və yaddaqalan obrazlarla əks etdirilmişdir.

“Arşın mal alan” Üzeyir Hacıbəylinin ən məşhur əsərlərindən biridir. Əsərin süjetində sevgi, ailə münasibətləri, sosial ənənələr və insan xarakterləri özünəməxsus yumorla təqdim olunur. Bəstəkar əsərin musiqisində xalq mahnılarının melodik xüsusiyyətlərindən yaradıcı şəkildə istifadə etmişdir. “Arşın mal alan”ın uğuru onun Azərbaycan sərhədlərindən kənarda da tanınmasına səbəb olmuşdur. Əsər müxtəlif ölkələrdə səhnələşdirilmiş, ekranlaşdırılmış və Azərbaycan mədəniyyətinin dünyada tanınmasına xidmət etmişdir.

Üzeyir Hacıbəylinin yaradıcılığının mühüm xüsusiyyətlərindən biri milli musiqi intonasiyalarına və xalq yaradıcılığına dərin bağlılıqdır. O, xalq musiqisini sadəcə hazır material kimi qəbul etməmiş, onun daxili qanunauyğunluqlarını araşdırmış və professional bəstəkarlıq yaradıcılığında yaradıcı şəkildə tətbiq etmişdir. Bu baxımdan onun fəaliyyəti Azərbaycan musiqişünaslığının inkişafı üçün də xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Bəstəkarın “Azərbaycan xalq musiqisinin əsasları” adlı fundamental əsəri onun musiqi nəzəriyyəsi sahəsindəki fəaliyyətinin mühüm nəticələrindən biridir. Bu əsərdə Azərbaycan xalq musiqisinin əsas xüsusiyyətləri, muğam ladları və musiqi quruluşu elmi şəkildə araşdırılmışdır. Üzeyir Hacıbəyli xalq musiqisinin nəzəri əsaslarını sistemləşdirərək Azərbaycan musiqişünaslığının inkişafına böyük töhfə vermişdir. Onun bu sahədəki araşdırmaları milli musiqinin elmi əsaslarla öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətini bu gün də qoruyur.

Üzeyir Hacıbəyli yalnız bəstəkar kimi deyil, həm də böyük pedaqoq kimi Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin inkişafına xidmət etmişdir. O, Azərbaycanda musiqi təhsilinin formalaşmasına və inkişafına böyük əhəmiyyət vermiş, professional musiqiçilərin yetişdirilməsinə diqqət göstərmişdir. Onun fəaliyyəti nəticəsində Azərbaycanda milli musiqi kadrlarının hazırlanması üçün mühüm institusional əsaslar yaranmışdır.

Bəstəkarın yaradıcılığında vətənpərvərlik mövzusu da xüsusi yer tutur. Onun musiqi əsərlərində xalqın milli ruhu, Vətənə bağlılıq, azadlıq və birlik ideyaları öz əksini tapmışdır. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə dövlət himninin musiqisinin Üzeyir Hacıbəyli tərəfindən bəstələnməsi də onun yaradıcılığının milli-mənəvi əhəmiyyətini göstərən mühüm faktlardan biridir. Sonralar bu musiqi Azərbaycan Respublikasının dövlət himninin musiqisi kimi qəbul edilmişdir.

Üzeyir Hacıbəylinin yaradıcılığında “Koroğlu” operası xüsusi mərhələ təşkil edir. 1937-ci ildə ilk dəfə tamaşaya qoyulan bu opera bəstəkarın yaradıcılığının zirvə nümunələrindən biri hesab olunur. “Koroğlu”da xalqın qəhrəmanlıq ruhu, azadlıq duyğusu və ədalət axtarışı geniş musiqi ifadə vasitələri ilə təqdim edilir. Əsərin musiqisində milli intonasiyalarla professional simfonik təfəkkürün vəhdəti xüsusilə aydın şəkildə müşahidə olunur.

“Koroğlu” operası Üzeyir Hacıbəylinin bəstəkar kimi keçdiyi yaradıcılıq yolunun mühüm nəticəsi idi. Əgər “Leyli və Məcnun”da muğam və opera ənənələrinin ilk böyük sintezi meydana çıxmışdısa, “Koroğlu”da bəstəkar simfonik inkişaf prinsiplərindən daha geniş istifadə etmişdir. Bu əsər Azərbaycan opera sənətinin inkişafında yeni mərhələ yaratmışdır.

Üzeyir Hacıbəylinin musiqi yaradıcılığı müxtəlif janrları əhatə edir. O, opera, operetta və musiqili komediya ilə yanaşı, orkestr və xor üçün əsərlər, romanslar, mahnılar və digər musiqi nümunələri də yaratmışdır. Onun “Sənsiz” və “Sevgili canan” romansları Azərbaycan vokal lirikasının dəyərli nümunələri sırasında yer alır. Bu əsərlərdə poetik mətnlə musiqi arasında dərin emosional və bədii əlaqə yaradılmışdır.

Bəstəkarın yaradıcılığında Azərbaycan dilinin və milli poetik düşüncənin imkanlarından istifadə də diqqət çəkir. Üzeyir Hacıbəyli musiqi ilə sözün vəhdətinə xüsusi əhəmiyyət vermiş, Azərbaycan poeziyasının müxtəlif nümunələrinə müraciət etmişdir. Onun əsərlərində musiqi yalnız melodik ifadə vasitəsi deyil, həm də obrazların xarakterini, hadisələrin məzmununu və əsərin ideyasını açan mühüm bədii vasitə kimi çıxış edir.

Üzeyir Hacıbəyli həmçinin publisistik fəaliyyəti ilə də Azərbaycan ictimai fikrinin inkişafında iştirak etmişdir. O, müxtəlif mətbuat orqanlarında məqalə və felyetonlarla çıxış etmiş, cəmiyyətin aktual məsələlərinə münasibət bildirmişdir. Onun publisistik yaradıcılığında maarifçilik, mədəni inkişaf, milli şüur və ictimai problemlər mühüm yer tutur. Bəstəkarın bu fəaliyyəti onun yalnız musiqiçi deyil, geniş dünyagörüşlü ziyalı olduğunu göstərir.

Üzeyir Hacıbəylinin yaradıcılığının ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri ənənə ilə yeniliyin vəhdətidir. O, bir tərəfdən Azərbaycan xalqının əsrlər boyu formalaşmış musiqi irsinə əsaslanmış, digər tərəfdən dünya professional musiqisinin nailiyyətlərindən yararlanmışdır. Bu iki istiqamətin yaradıcı sintezi Azərbaycan professional musiqisinin milli simasının formalaşmasına imkan vermişdir.

Bəstəkarın yaradıcılıq irsi sonrakı Azərbaycan bəstəkarları üçün də mühüm məktəb olmuşdur. Qara Qarayev, Fikrət Əmirov, Cövdət Hacıyev, Səid Rüstəmov, Niyazi və başqa sənətkarların yaradıcılığında milli musiqi ənənələrinin professional bəstəkarlıq prinsipləri ilə əlaqələndirilməsi Üzeyir Hacıbəylinin yaratdığı sənət məktəbinin davamı kimi qiymətləndirilə bilər.

Üzeyir Hacıbəylinin Azərbaycan mədəniyyəti qarşısındakı xidmətləri dövlət tərəfindən də yüksək qiymətləndirilmişdir. Onun adı Azərbaycanda müxtəlif mədəniyyət və təhsil müəssisələrinə verilmiş, yaradıcılıq irsi tədqiq edilmiş və təbliğ olunmuşdur. Hər il sentyabrın 18-də qeyd edilən Milli Musiqi Günü də məhz böyük bəstəkarın doğum günü ilə əlaqələndirilir. Bu tarix Azərbaycan musiqisinin inkişafında Üzeyir Hacıbəylinin müstəsna rolunu bir daha xatırlamaq baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Üzeyir Hacıbəylinin sənət irsi zaman keçdikcə öz əhəmiyyətini itirməyən zəngin mədəni xəzinədir. Onun əsərləri bu gün də səhnələrdə tamaşaya qoyulur, musiqi məktəblərində və ali təhsil müəssisələrində öyrənilir, elmi araşdırmaların mövzusuna çevrilir. Bəstəkarın yaratdığı əsərlərin yaşarlılığı onların yalnız müəyyən bir dövrün deyil, ümumən insan duyğularının, milli-mənəvi dəyərlərin və yüksək sənət ideallarının ifadəsi olması ilə bağlıdır.

Üzeyir Hacıbəyli Azərbaycan xalqının musiqi tarixində yeni səhifə açmış böyük sənətkardır. O, xalq musiqisinin zənginliyini professional bəstəkarlıq sənətinin imkanları ilə birləşdirərək Azərbaycan musiqisinin inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirmişdir. “Leyli və Məcnun” ilə Azərbaycan opera sənətinin əsasını qoymuş, “Arşın mal alan” və digər musiqili komediyaları ilə milli səhnə sənətini zənginləşdirmiş, “Koroğlu” operası ilə Azərbaycan opera yaradıcılığını yeni bədii mərhələyə yüksəltmiş, elmi və pedaqoji fəaliyyəti ilə milli musiqişünaslığın və musiqi təhsilinin inkişafına mühüm töhfələr vermişdir.

Bu gün Üzeyir Hacıbəylinin adı Azərbaycan professional musiqisinin başlanğıcı ilə ayrılmaz şəkildə bağlıdır. Onun yaradıcılığı milli musiqi mədəniyyətimizin tarixini, inkişaf yolunu və bədii imkanlarını anlamaq üçün mühüm mənbədir. Dahi bəstəkarın əsərləri Azərbaycan xalqının milli-mənəvi yaddaşının mühüm hissəsinə çevrilmişdir. Buna görə də Üzeyir Hacıbəylinin yaradıcılıq irsinin öyrənilməsi, qorunması və gələcək nəsillərə çatdırılması Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin inkişafı baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Fəxriyyə  CƏFƏROVA