Naxçıvanın inkişafında yeni mərhələ: tarix, təbiət və müasir turizm imkanlarının vəhdəti.

Azərbaycanın ayrılmaz tərkib hissəsi olan Naxçıvan Muxtar Respublikası öz qədim tarixi, zəngin mədəni irsi, misilsiz təbiəti və əlverişli coğrafi mövqeyi ilə ölkəmizin ən mühüm turizm məkanlarından biridir. Naxçıvanı yalnız qədim abidələri ilə deyil, həm də təbiəti, sağlamlıq imkanları, milli mətbəxi, sənətkarlıq ənənələri, dağlıq relyefi və özünəməxsus şəhər mühiti ilə fərqlənən çoxşaxəli turizm məkanı kimi qiymətləndirmək lazımdır.

Prezident İlham Əliyevin Naxçıvana son səfəri bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dövlət başçısının səfəri zamanı “Naxçıvan” Mehmanxana Kompleksinin təməlqoyma mərasiminin keçirilməsi, Naxçıvan şəhərinin 2044-cü ilədək inkişafına dair Baş Planla tanışlıq, Möminə xatun türbəsində aparılan bərpa işlərinin nəzərdən keçirilməsi və şəhərin sosial-mədəni simasının inkişafına yönəlmiş digər layihələr Naxçıvanın gələcək inkişafına kompleks yanaşmanın göstəricisidir.

Mən bir naxçıvanlı kimi hesab edirəm ki, bu proseslərə yalnız ayrı-ayrı tikinti və abadlıq layihələri kimi yanaşmaq düzgün olmazdı. Burada daha böyük bir məqsəd var: Naxçıvanı müasir, rahat, dayanıqlı və beynəlxalq səviyyədə tanınan regional mərkəzə çevirmək. Bu baxımdan turizm sektoru qarşıdakı illərdə Naxçıvanın iqtisadi inkişafının əsas istiqamətlərindən birinə çevrilə bilər.

Naxçıvan – tarixlə təbiətin qovuşduğu məkan

Naxçıvanın turizm potensialından danışarkən ilk növbədə onun tarixi-mədəni irsini qeyd etməliyik. Bu qədim diyar Azərbaycan dövlətçilik və mədəniyyət tarixinin mühüm səhifələrini özündə yaşadır.

Möminə xatun türbəsi, Naxçıvanqala, Əlincəqala, Qarabağlar Türbə Kompleksi, Əshabi-Kəhf ziyarətgahı, Nuh Peyğəmbərin məzarüstü türbəsi, Ordubadın tarixi memarlıq mühiti və digər abidələr Naxçıvana gələn turist üçün böyük maraq doğuran məkanlardır. Dövlət Turizm Agentliyinin təşkil etdiyi mediatur proqramlarında da bu tarixi və mədəni məkanların Naxçıvanın turizm imkanlarının əsas hissəsini təşkil etdiyi xüsusi vurğulanıb.

Naxçıvanın üstünlüklərindən biri də ondan ibarətdir ki, burada tarixi abidələr təbiət mənzərələri ilə vəhdət təşkil edir. Şahbuzun Batabat yaylaqları, Ağbulaq, dağlıq ərazilər, təmiz hava və özünəməxsus landşaft ekoturizm, dağ turizmi, kənd turizmi və yürüş marşrutlarının inkişafı üçün geniş imkanlar yaradır.

Bu baxımdan Naxçıvanı yalnız yay mövsümündə deyil, ilin bütün fəsillərində turist qəbul edən destinasiyaya çevirmək mümkündür. Dövlət Turizm Agentliyinin 2025–2027-ci illər üzrə fəaliyyət planında da Naxçıvanda qış, kənd və ekoturizm istiqamətlərinin inkişafı, turizm infrastrukturunun yaxşılaşdırılması və bölgənin beynəlxalq auditoriyada tanıdılması qarşıya mühüm vəzifələr kimi qoyulub.

Sağlamlıq turizmi üçün böyük imkanlar Naxçıvanın turizm potensialının digər mühüm istiqaməti sağlamlıq turizmidir.

Duzdağ Fizioterapiya Mərkəzi bu sahədə Naxçıvanın ən tanınmış məkanlarından biridir. Duz mağaralarının təbii xüsusiyyətləri sağlamlıq turizmi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bununla yanaşı, Naxçıvanın mineral suları, o cümlədən "Sirab", “Badamlı” kimi tanınmış təbii su ehtiyatları da bölgənin turizm brendinin formalaşdırılmasında mühüm rol oynaya bilər. Dövlət Turizm Agentliyinin Naxçıvanla bağlı materiallarında da sağlamlıq, eko və mədəni turizmin inkişafı üçün bölgənin geniş resurslara malik olduğu qeyd edilir.

Mənim fikrimcə, qarşıdakı mərhələdə sağlamlıq turizmini ayrıca bir turizm məhsulu kimi inkişaf etdirmək lazımdır. Bunun üçün yalnız müalicə imkanlarının təqdim edilməsi kifayət deyil. Turistə bir neçə günlük və ya həftəlik kompleks paketlər təklif olunmalıdır: müalicə və sağlamlıq xidmətləri, otel, ekskursiya, milli mətbəx, tarixi məkanlara səfər və təbiət marşrutları vahid paketdə birləşdirilməlidir.

Belə yanaşma həm turistlərin Naxçıvanda qalma müddətini artırar, həm də yerli sahibkarlar üçün yeni iqtisadi imkanlar yaradar.

Yeni mehmanxana kompleksi turizmin inkişafına əlavə stimul verəcək Prezident İlham Əliyevin səfəri çərçivəsində “Naxçıvan” Mehmanxana Kompleksinin təməlinin qoyulması da xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Turizmin inkişafı üçün tarixi abidələrin və təbii gözəlliklərin mövcudluğu vacibdir, lakin təkbaşına kifayət etmir. Müasir turist rahat nəqliyyat, keyfiyyətli mehmanxana, ictimai iaşə, informasiya, təhlükəsizlik, elektron xidmətlər və müxtəlif əyləncə imkanları tələb edir.

Buna görə Naxçıvanda hotel infrastrukturunun inkişafı turizm strategiyasının əsas istiqamətlərindən biri olmalıdır.

Yeni mehmanxana kompleksinin yaradılması Naxçıvana gələcək turistlərin yerləşdirilməsi imkanlarını genişləndirəcək, eyni zamanda yeni iş yerlərinin açılmasına və xidmət sektorunun inkişafına təkan verəcək.

Amma bununla yanaşı, biz yalnız iri hotellərə deyil, kiçik ailəvi mehmanxanalara, kənd evlərinə və butik otellərə də diqqət yetirməliyik. Xüsusilə Ordubad, Şahbuz, Culfa, Şərur  və digər ərazilərdə kənd turizminin inkişafı yerli əhalinin turizmdən gəlir əldə etməsinə imkan verə bilər.

Ordubad – ayrıca turizm brendinə çevrilə bilər Naxçıvanın turizm xəritəsində Ordubadın xüsusi yeri var. Tarixi şəhər mühiti, qədim məhəllələri, memarlıq nümunələri, mətbəxi, bağları və təbii gözəllikləri Ordubadı özünəməxsus turizm məkanına çevirir.

Ordubadın tarixən “qoruq-şəhər” kimi qorunması ilə bağlı yanaşmalar onun mədəni irsinin əhəmiyyətini göstərir. Dövlət Turizm Agentliyinin materiallarında da Ordubadın tarixi məkanları, o cümlədən Xan Sarayı, Ordubad Cümə məscidi və digər obyektlər turizm marşrutlarının tərkibində təqdim edilir.

Hesab edirəm ki, Ordubad üçün xüsusi “tarixi şəhər turizmi” konsepsiyası hazırlanmalıdır. Turist burada sadəcə abidəyə baxmamalıdır. O, Ordubadın küçələrində gəzməli, yerli mətbəxi dadmalı, sənətkarlıq nümunələri ilə tanış olmalı, yerli insanların həyat tərzini görməli və həmin şəhərin tarixini hiss etməlidir.

Bu, müasir turizmin əsas tələblərindən biridir:  turist yalnız obyekt görmək deyil, təcrübə yaşamaq istəyir. Naxçıvanın turizm gələcəyi beynəlxalq bazarla bağlıdır.

Bu gün turizm sahəsində rəqabət yalnız ölkələr arasında deyil, şəhərlər və regionlar arasında da gedir. Naxçıvan öz imkanlarını beynəlxalq turizm bazarına daha fəal çıxarmalıdır.

Azərbaycan Turizm Bürosunun xarici bazarlarda apardığı tanıtım tədbirləri göstərir ki, ölkəmizin turizm məhsullarına region ölkələrində və digər bazarlarda maraq artır. 2026-cı ildə Azərbaycan turizm imkanlarının müxtəlif beynəlxalq platformalarda təqdimatı davam etdirilir.

Bu prosesdə Naxçıvan ayrıca istiqamət kimi təqdim olunmalıdır.

Türkiyə, Orta Asiya ölkələri, İran və digər yaxın bazarlar Naxçıvan üçün mühüm turist mənbəyi ola bilər. Bu ölkələrin əhalisi ilə Azərbaycan arasında tarixi, mədəni və humanitar bağların mövcudluğu Naxçıvanın tanıdılmasını asanlaşdıran mühüm amildir.

Naxçıvanın turizm brendi üçün vahid konsepsiya hazırlanmalı, onun tarixi, Əcəmi Naxçıvani memarlıq məktəbi, Əlincəqala, Möminə xatun türbəsi, Duzdağ, Batabat, Ordubad, milli mətbəx və digər imkanları bir brend altında birləşdirilməlidir.

Turizm həm də yeni iş yerləri deməkdir Turizmin inkişafının ən mühüm nəticələrindən biri yeni iqtisadi imkanların yaranmasıdır.

Turist gələndə yalnız hotelə pul ödəmir. O, restoranda yemək yeyir, taksidən istifadə edir, suvenir alır, bələdçi xidmətindən yararlanır, muzeyə daxil olur, yerli məhsullar alır. Deməli, turizm zəncirvari şəkildə iqtisadiyyatın bir çox sahəsinə təsir edir.

Naxçıvanda yerli sahibkarlığın inkişafı üçün bu imkanlardan maksimum istifadə edilməlidir. Xüsusilə qadın və gənclərin turizm sektoruna cəlb olunması, yerli sənətkarlığın, xalçaçılığın, milli mətbəxin, kənd təsərrüfatı və qida məhsullarının turizm məhsuluna çevrilməsi mühüm nəticələr verə bilər.

Naxçıvanın özünəməxsus mətbəxi də ayrıca turizm məhsuludur. Yerli yeməklər, şirniyyatlar, meyvələr, mineral sular və digər məhsullar turist üçün həm gastronomik, həm də mədəni təcrübə yaradır.

Qarşıdakı mərhələdə əsas hədəf – dayanıqlı turizm Naxçıvanın turizm potensialından danışarkən bir məqamı xüsusi qeyd etmək istəyirəm: inkişaf yalnız turist sayının artırılması ilə ölçülməməlidir.

Əsas məqsəd dayanıqlı turizm yaratmaqdır. Tarixi abidələr qorunmalı, təbiətə zərər vurulmamalı, turizm məkanlarında həddindən artıq yüklənmənin qarşısı alınmalı, yerli əhalinin maraqları nəzərə alınmalıdır.

Naxçıvanın turizm inkişafı ilə şəhərsalma siyasəti də bir-birini tamamlamalıdır. Prezident İlham Əliyevin tanış olduğu Naxçıvan şəhərinin 2044-cü ilədək inkişafına dair Baş Plan bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şəhərin gələcək inkişafında tarixi irsin qorunması, müasir infrastrukturun yaradılması və insanların rahat yaşayışının təmin edilməsi ilə yanaşı, turizm funksiyalarının da nəzərə alınması vacibdir.

Nəticə: Naxçıvanın turizm potensialı həqiqətən çox zəngindir. Burada qədim tarix var, böyük mədəni irs var, möhtəşəm memarlıq nümunələri var, dağlar, yaylaqlar, mineral sular, sağlamlıq imkanları, zəngin mətbəx və qonaqpərvər insanlar var.

Əsas məsələ bütün bu imkanları vahid və müasir turizm strategiyasında birləşdirməkdir.

Prezident İlham Əliyevin Naxçıvana səfəri zamanı həyata keçirilən və müzakirə olunan layihələr göstərir ki, Naxçıvanın inkişafı dövlət siyasətinin diqqət mərkəzindədir. “Naxçıvan” Mehmanxana Kompleksinin təməlinin qoyulması, şəhərin uzunmüddətli Baş Planının təqdim olunması və tarixi abidələrin bərpasına diqqət Naxçıvanın gələcək inkişafının kompleks şəkildə qurulduğunu göstərir.

Biz bir naxçıvanlı  olaraq bu prosesə öz töhfəmizi verməli, Naxçıvanın sosial-iqtisadi inkişafı ilə yanaşı, onun turizm imkanlarının daha geniş tanıdılması üçün təşəbbüsləri dəstəkləməliyik.

İnanıram ki, düzgün strategiya, müasir infrastruktur, güclü tanıtım və yerli sahibkarlığın fəal iştirakı nəticəsində Naxçıvan yaxın illərdə Azərbaycanın ən mühüm turizm istiqamətlərindən birinə çevriləcək.

Naxçıvan təkcə keçmişimizin yadigarı deyil. Naxçıvan həm də gələcəyimizin böyük imkanlar məkanıdır.

Bu qədim diyarın zəngin turizm potensialını reallaşdırmaqla biz həm tarixi-mədəni irsimizi dünyaya tanıdacaq, həm yeni iqtisadi imkanlar yaradacaq, həm də Naxçıvanın Azərbaycan və regionun müasir turizm xəritəsində layiqli yerini daha da möhkəmləndirəcəyik.

PS: Bu yaxınlarda Gürcüstanın Batumi şəhərinə səyahətimdən əldə etdiyim nəticələrə əsasən.

Rza XUDİYEV  

Naxçıvan MR Ali Məclisinin deputatı, xalq artisti