Türkiyənin Manisa vilayətinin Salihli rayonunda keçirilən 11-ci Beynəlxalq Sardes Dionis Teatr Şənliyi və Təlim Düşərgəsi uğurla başa çatıb. İyulun 2-12-si tarixlərini əhatə edən festival müxtəlif ölkələrdən teatr xadimlərini, aktyorları, rejissorları, dramaturqları və sənətsevərləri bir araya gətirib.

Festivalın iştirakçılarından olan psixoloq, məddah və teatr adamı M. Ümit Görgülü saytımıza xüsusi məqalə göndərib.

Qeyd edək ki, M. Ümit Görgülü bundan əvvəl Naxçıvanda keçirilən "Şərqin Qapısı" Beynəlxalq Teatr Festivalında da iştirak edib və muxtar respublikanın zəngin teatr mühiti ilə yaxından tanış olub.

Müəllifin qələmə aldığı "Müəlliminin izi ilə gedən teatr insanı" adlı təəssürat yazısında teatr adamı Rasim Aşının yaradıcılığından bəhs olunur.

M. Ümit Görgülünün saytımıza təqdim etdiyi bu məqaləni oxucularımıza təqdim edirik.

....11-ci Beynəlxalq Dionis Teatr Şənliyi və Teatr Təlim Düşərgəsində iştirak etmək mənə teatrın mahiyyəti, aktyorun daxili inkişafı və Vaqif İbrahimoğlunun irsi haqqında yenidən düşünmək imkanı verdi. Bu düşərgə bir daha göstərdi ki, teatr yalnız səhnədə nümayiş etdirilən sənət deyil, insanın özünü tanıdığı, dəyişdiyi və yenidən qurduğu mənəvi bir yolçuluqdur.

Teatr tarixində elə sənətkarlar olub ki, onlar yalnız uğurlu tamaşalar yaratmaqla kifayətlənməyib, teatr haqqında düşüncə tərzini də dəyişdiriblər. Konstantin Stanislavski aktyorun daxili həqiqətini, Bertolt Brext tamaşaçının tənqidi düşüncəsini, Jerji Qrotovski isə aktyorun mənəvi və fiziki saflaşmasını teatrın əsas prinsiplərindən birinə çevirib.

Azərbaycan teatrının görkəmli rejissoru Vaqif İbrahimoğlu da məhz bu yenilikçi sənətkarlar sırasında xüsusi yer tutur. O, sovet teatrının sərt estetik qəliblərini aşaraq Şərqin mistik düşüncə ənənəsini Qərbin avanqard teatr axtarışları ilə birləşdirən özünəməxsus teatr poetikası formalaşdırdı. 1989-cu ildə yaratdığı Yuğ Dövlət Teatrı isə sadəcə yeni bir teatr kollektivi deyil, yeni teatr düşüncəsinin laboratoriyasına çevrildi.

"Yuğ" anlayışının mənası

Qədim türk mədəniyyətində "yuğ" ölən insanın anım mərasimini ifadə edir. Lakin bu mərasim yalnız vida deyil, həm də yaşayanların mənəvi yenilənməsi və saflaşması deməkdir. Vaqif İbrahimoğlu bu anlayışı teatrın fəlsəfəsinə çevirərək səhnəni insanın öz ruhu ilə qarşılaşdığı ritual məkana çevirdi.

"Yuğ" sözü eyni zamanda "yumaq" anlayışını da xatırladır. Burada saflaşma, köhnədən ayrılma və yeniyə doğulma əsas ideya kimi çıxış edir. İbrahimoğlu üçün teatr son deyil, daim yenidən başlanğıcdır.

Psixosof teatr poetikası

İbrahimoğlunun yaratdığı "Psixosofiya" – yəni "Ruhun Hikməti" anlayışı onun teatr estetikasının əsasını təşkil edir. Bu yanaşmada teatr yalnız ağla və emosiyalara deyil, insanın şüuraltına, kollektiv yaddaşına və mənəvi təcrübəsinə də müraciət edir.

Bu fəlsəfə aktyoru sadəcə rol ifa edən sənətkar kimi deyil, özünü daim dəyişdirən və inkişaf etdirən bir insan kimi qəbul edir. Aktyor burada "rol oynamır", rolu yaşayır və daşıyır. Məhz bu düşüncə İbrahimoğlunun yaratdığı psixofiziki hazırlıq sistemi ilə həyata keçirilirdi.

Məddahlıq ənənəsi ilə bağlılıq

Vaqif İbrahimoğlunun Psixosof teatr poetikası ilə türk məddahlıq sənəti arasında diqqətəlayiq oxşarlıqlar mövcuddur.

Məddah təkbaşına müxtəlif obrazlar yaradır, improvizasiya edir, tamaşaçı ilə canlı ünsiyyət qurur və kollektiv yaddaşı yaşadır. Psixosof teatrında da aktyor yalnız obraz yaratmır, müxtəlif varoluş halları arasında mənəvi keçid yaşayır.

Bu baxımdan məddahlıq ənənəsi ilə Yuğ teatrının fəlsəfəsi eyni mədəni kökdən qidalanır. Hər iki yanaşmada tamaşaçı hadisənin kənarında deyil, onun ayrılmaz hissəsidir.

Ritual və aktyorun dəyişməsi

İbrahimoğlunun teatr düşüncəsində aktyorun inkişafı əvvəlki mənliyindən ayrılması ilə başlayır. Hər yeni obraz əvvəlki obrazın qəliblərini, hətta əvvəlki uğurları belə geridə qoymağı tələb edir.

Burada söhbət fiziki və ya psixoloji məhvdən deyil, sənətkarın daha dərin mənəvi qatlara doğru inkişaf etməsindən gedir. Aktyor hər dəfə yenidən doğulmalı, hər yeni yaradıcılıq prosesinə təmiz bir başlanğıc kimi daxil olmalıdır.

Dionis teatr təlim düşərgəsi

Türkiyədə Dr. Rasim Aşının rəhbərliyi ilə artıq 11 ildir keçirilən Dionis Teatr Təlim Düşərgəsi Vaqif İbrahimoğlunun teatr irsini yaşadan ən mühüm təşəbbüslərdən biridir.

Düşərgədə iştirakçılar yalnız teatr məşqlərində iştirak etmirlər. Onlar birlikdə yaşayır, çadır qurur, yemək hazırlayır, uzun gəzintilər edir, tonqal ətrafında fikir mübadiləsi aparırlar. Beləliklə, teatr səhnədən çıxaraq gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilir.

Bu yanaşma Yuğ Teatrının əsas prinsiplərini müasir dövrdə yaşadır və aktyoru fərdiyyətçilikdən uzaqlaşdıraraq kollektiv yaradıcılığa yönəldir.

Teatr və irfan

Dionis düşərgəsinin mənəvi mühiti təsəvvüf ənənəsindəki təkkə mədəniyyətini xatırladır. Burada hər kəs fərqli təcrübəyə malik olsa da, eyni süfrəni, eyni sükutu və eyni yaradıcılıq yolunu paylaşır.

Təsəvvüfdə olduğu kimi, teatrda da inkişaf insanın öz nəfsini və əvvəlki "mən"ini geridə qoyması ilə mümkündür. Aktyor texniki bacarıqlarını deyil, daxili aləmini də inkişaf etdirməlidir.

Bu baxımdan Yuğ Teatrının fəlsəfəsi teatrı sadəcə sənət növü kimi deyil, insanın kamilləşmə yolu kimi təqdim edir.

Vaqif İbrahimoğlunun Psixosof teatr poetikası Azərbaycan teatrının ən qiymətli nəzəri irslərindən biridir. Bu irs türk mədəniyyəti, məddahlıq ənənəsi və təsəvvüf düşüncəsi ilə qidalanaraq teatrı insanın daxili dəyişiminin vasitəsinə çevirir.

Rasim Aşının təşkil etdiyi Dionis Teatr Təlim Düşərgəsi isə bu fəlsəfənin bu gün də yaşadığını və yeni nəsil teatr insanlarına ötürüldüyünü nümayiş etdirir.

Sardesdə qurulan çadırlar zahirən adi bir düşərgə təsiri bağışlasa da, əslində burada hər il yenidən qurulan teatrın özündən daha böyük bir dəyərdir – teatr irfanı. Və bəlkə də Vaqif İbrahimoğlunun ən böyük mirası da məhz budur: aktyorun hər dəfə yenidən doğulması, özünü yenidən yaratması və müəllimin izi ilə bu yolçuluğu davam etdirməsi.

M. Ümit Görgülü

Psixoloq, Məddah